Wij voeden die bodem

Wie agroecologisch in het leven wil staan, moet zich allereerst bewust worden van het belang van de bodem. Of zoals stadsboer Benny Van de Velde het in de film ‘Het ritme van de rups’ gevat zegt: “Wij voeden die bodem.”

Wat me nu bijzonder treft, is dat minstens drie mensen van de oudere generatie binnen Wervel in hun jeugd diep geraakt zijn door het boek van Günther Schwab: “Bij de duivel te gast”. In het Nederlands uitgegeven in 1960; in Duitsland anno 1958, tijdens het jaar van de Wereldtentoonstelling (‘Den Expo’) in Brussel. Jaren dus van na-oorloogse euforie en ‘vooruitgang’ alom, maar Schwab waarschuwt op elke bladzijde van zijn boek voor alles wat op ons afkomt. Ongelooflijk hoe de man profetisch doorzag hoe de wereld behekst, beduveld wordt door een algemene reductionistische visie op het leven.

Voor de drie wervelaars was dit boek een wissel in hun leven. Het stimuleerde hen om keuzes te maken in dienst van een andere landbouw. Voor een andere wereld. Al 27 jaar vertrouwden ze me toe dat ik het boek zou moeten lezen. Dat lukte me onlangs. Inderdaad, de lectuur grijpt je van het begin tot het einde naar de keel.

Sta me toe enkele citaten uit het boek mee te geven. Het inspireerde de stilaan ouder wordende generatie. Ik neem aan dat de jongeren, Benny en co, er zich ook kunnen in herkennen. Als contrast komt dan nog een citaat uit de reeks ‘Jongens en wetenschap’ van 1961.

Hoofdstuk X: Tien centimeter van de hongerdood

(…) “Het leven van de mensen zal altijd afhankelijk blijven van wat de plant uit aarde, water, lucht en licht bereidt en voor elke boterham, elke aardappel, elk stukje vlees moet een kluitje aarde worden aangevuld. De bodem is een uiterst gecompliceerde eenheid van mineralen, anorganische en organische verbindingen, levende wezens, lucht en water, een wezen van hogere orde, in de loop van duizenden jaren door de natuur uit levend materiaal en met de hulp van levend materiaal gevormd en vervuld van een oneindige levenskracht. Een gram zandgrond bevat 200.000, een gram humus 100 miljoen bacteriën. Dit zijn wel de kleinste, maar wat hun aantal betreft tegelijk de machtigste levende wezens. In een hand vol tuingrond leven meer organismen dan er mensen op aarde zijn. Zonder hen is geen groei, geen vruchtbaarheid, geen menselijk bestaan mogelijk. (…)

“De laag van de bodem waarin de bacteriën het leven brengen heet humus. Zij is 10 tot 40 cm. dik. Van dit dunne vliesje is alle leven op aarde afhankelijk. Het is op geen enkele wijze te vervangen. De natuur heeft 300 tot 1000 jaar nodig om slechts een duim moederbodem te vormen. De geheimste verbanden van het bodemleven zijn voor de mens verborgen en zullen even duister blijven als het leven zelf. En nu zijn de mensen er in de laatste honderd jaar, onder invloed van de bevolkingstoename, het economisch nihilisme en de levensstandaard, toe overgegaan de erfenis van miljoenen jaren die in de bodem lag opgetast met monocultuur, roofbouw en kunstmest op te maken.” (…)

“Het grootste gedeelte van de wereld bevindt zich in een toestand van bodemuitputting en het minderwaardige brood van de mensheid groeit op uitgemergelde, ondervoede, mishandelde akkers. De brave pioniers in de Verenigde Staten kunnen na honderdvijftig jaar ijverig aan de gang te zijn geweest op de volgende indrukwekkende resultaten bogen: 40% van de vruchtbare bodem der Verenigde Staten is verknoeid. Door monoculturen zijn daar 150 miljoen ha van het beste akkerland volledig bedorven, 400 miljoen ha gaan de ondergang tegemoet. Elk jaar weer worden in de Verenigde Staten 5 miljard ton vruchtbare aarde door de wind weggeblazen of door het water weggespoeld. Dat zijn 500 miljoen wagons, een trein die een lengte van negentig maal de omtrek van de aarde heeft. De nieuwe woestijn in de Verenigde Staten dringt met een frontbreedte van 1660 km. 60 km. per jaar op. Het woestijnfront in Afrika is daarentegen slechts 1200 km breed en verplaatst zich met een snelheid van slechts 30 km. per jaar” (…)

(pp. 114, 126)

Uit: ‘Bij de duivel te gast.’ Günther Schwab, Uitgeversmaatschappij W. De Haan, 1960 (Origineel: Der Tanz mit dem Teufel, Adolf Sponholtz Verlag K.G.,

Hannover, 1958)

Ook onze tijd heeft helden nodig

(…) en naar de allerlaatste schatting, zou het stroombekken van de Amazone aan een miljard zielen plaats kunnen bieden – bijna de helft van het aantal mensen dat thans op aarde leeft- en zou het bovendien meer voedingsmiddelen voortbrengen dan de rest van de hele wereld. Men is er reeds mee begonnen dat gebied dat thans voor het grootste deel nog door oerwoud is overwoekerd, voor de beschaving toegankelijk te maken. Daartoe zijn koene en gezonde jonge mannen nodig, die over stalen zenuwen en een oerkrachtig lichaam beschikken, jonge lieden die wetenschappelijk zijn gevormd en handen aan het lijf hebben, beter en meer dan de doorsnee jonge lui, en die, naast hun gespecialiseerde kennis, ook allerlei praktische handigheid vervoegen. Zulke jeugd trekt nog steeds het avontuur aan – avontuur in de ware zin van het woord – op talrijke gebieden. Zij worden steeds gezocht; zij zijn erop voorbereid helden te worden.”

Uit: ‘Jongens en wetenschap’, 1961. Begin van 21e eeuw heruitgegeven in ‘Jongens & wetenschap’ / Sven Speybrouck en Koen Fillet.

Uitg. Globe (i.s.m Radio 1).

Bovenstaande tekst komt uit de periode dat in België ronselaars rondliepen om in Brazilië grond te kopen. Velen gingen er op in en kochten 8000 tot 12.000 ha. Aan 20 fr.(halve euro) per hectare.

Zouden de ‘helden’ van de zestiger jaren ook gehoord hebben van ‘de bodem voeden’? Of over de zandstormen die sinds de dertiger jaren van de twintigste eeuw de Verenigde Staten teisteren? Zandstormen als gevolg van de beschaving. Verwoestijning omwille van de beschaving. Waterschaarste omwille van de beschaving. Opwarming van de aarde omwille van de beschaving. Günther Schwab zag het in 1958 allemaal al aankomen.

Luc Vankrunkelsven,

Montes Claros, 17 september 2017.

Advertisements
Posted in Uncategorized | Leave a comment

Vergeten groenten

Het Agroecologiacongres had voorheen de naam om vooral een treffen van professoren en studenten te zijn. Daar kwam dit jaar duidelijk verandering in. Ja, de optie van ABA (Associação Brasileira de Agroecologia) blijft om agroecologia als vernieuwende wetenschap op de kaart te zetten, maar in de methodologie wordt deze dagen veel in kringgesprekken gewerkt. Ik ontmoette ook heel wat boeren, die vanuit hun praktijk konden spreken, maar vooral ook vele jonge neo-ruralisten. De nieuwe opleidingen agroecologie van technische landbouwscholen tot universiteiten hebben hun doel niet gemist. Agroecologie beroert zowel wetenschappers, studenten, feministen, ‘eters’, boeren en tal van bewegingen. Het is de kunst om deze met elkaar aan de praat te krijgen.

Carla Brandão

Het valt op dat vele sprekers in de grote debatten vrouwen zijn. Sterke vrouwen. Neem nu het debat over “Agroecologia, gezondheid en voeding”. Alleen maar vrouwen! Bekende figuren uit de Braziliaanse televisiewereld en Clara Brandão. Brandão, zo mogelijk nog bekender. (1)

Interessant dat deze geanimeerde ronde tafel gevoerd wordt op het moment dat ik vanuit Brussel allerlei onheilsberichten binnenkrijg: de Europese Commissie bezwijkt voor het immense lobbywerk van de chemische industrie en dreigt eind dit jaar de toelating voor het gebruik van glyfosaat (vooral bekend als Monsanto’s Roundup) met tien jaar te verlengen. ‘t Ja, de lobbyisten van de industrie hebben nu eenmaal veel macht in Washinton DC, Brasília, Brussel. Ze zitten overal waar de beslissingen vallen, maar Brussel is het ergste. Niemand weet of er nu in de hoofstad van Europa 15.000 of 30.000 lobbyisten zitten.

Agroecologie deint uit, vooral door horizontale dialoog. Door vragen te stellen ook. Sterke vragen, die de hegemonie van de voedings- en chemische zaadindustrie pijn (kunnen) doen. Ook aan andere gesprekstafels wordt opgeroepen tot rebellie. Culinaire en anderssoortige rebellieën. Een woord dat hier ook vaak valt, is ‘spiritualiteit’. Spirituele rebellie dus. Op het bord en in andere dagelijkse praktijken.

Eén spreekster eindigt met een gekend citaat van Paulo Freire: “O mundo não é, o mundo está sendo” (letterlijke vertaling: “De wereld is niet, de wereld is zijnde/wordende – gebeurt.”)

PANCs

‘Vergeten groenten’ worden hier in Brazilië PANCs genoemd: ‘Plantas Alimenticias No Convencionais/Niet-conventionele eetbare planten’. Wat vreemd, zo’n negatieve term voor zo’n wondere wereld! Zou het niet beter zijn om ze ‘traditionele’ (vergeten) planten te noemen? ‘Vergeten groenten’, die ook bij ons herontdekt worden. VELT trekt in deze bewustwording vooral de kar. In Brazilië gaat het om honderden regionale planten. Bij ons in België gaat om hooguit enkele tientallen groenten. Georgeton Soares Ribeiro Silveira van EMATER Minas Gerais geeft een interessante uiteenzetting over het herontdekken van de enorme rijkdom aan regionale planten en kruiden. Camila Cembrola Teles van de UnB, de universiteit van Brasília, voegt er aan toe dat er 10 jaar geleden voor biologische landbouw amper 10 studenten in de aula zaten. Nu is alles volzet, zoals dit auditorium, waar we nu verzameld zijn. Het is veel te klein! Velen zitten op de grond. Het zou inderdaad 10 jaar geleden niet waar geweest zijn. Er leeft een algemene interesse om de monocultuur en het vergiftigd eten van elke dag te vermijden. Het is dan ook moeilijk om nog iets in de supermarkt te vinden dat geen resten van glyfosaat bevat (2).

De man van Emater haalt een publicatie van de FAO, de Landbouw- en Voedselorganisatie van de Verenigde Naties, aan: “Er zijn 10.000 planten die we kunnen eten. Daarvan worden er maar 150 gebruikt. 85 % van de wereldconsumptie bestaat uit rijst, tarwe, maïs en aardappelen.”

Paus met bijbel

De ‘paus’ van de PANCs is ook uitgenodigd: Waldely Kinupp. Ik citeerde hem al 11 jaar geleden in mijn boek ‘Dageraad over de akkers. Soja ànders.’ Vlak voor het debat wou ik hem een exemplaar geven, maar tot mijn verbazing had hij het al. Daarom wil ik hem even terug uit het toenmalige artikel aanhalen: Onlangs werd hier in Curitiba over dit thema gedebatteerd op het 56ste Braziliaans Botanisch Congres. Valdely Kinupp, een wetenschapper i.v.m. alternatieve planten aan de federale universiteit van Rio Grande do Sul, stelt: “Er heerst een gastronomisch imperialisme. Van de gewassen die wereldwijd worden geconsumeerd, zijn er 52 % afkomstig uit Eurazië. Uit de ‘nieuwe tropen’ (Latijns-Amerika) amper 18 %.” Volgens de Argentijnse wetenschapper Eduardo Rapoport gaat die regel niet op voor de sierplanten: “Van deze ‘espécies ornamentais’ zijn 43 % afkomstig van Latijns-Amerika en maar 10 % van Europa en Azië.” Vreemd toch, want volgens de ‘wereldkaart van Vavilov’ zijn juist heel wat genen te vinden in het Andesgebergte, in Brazilië en in Paraguay.

Kinupp: “Gemiddeld worden maar een 100 plantensoorten geconsumeerd uit het universum van 17.000 soorten die ons ter beschikking staan.”

“En is er dan geen gevaar voor vergiftiging, als mensen zomaar allerlei planten beginnen te eten?”

Kinupp: “We moeten maar eens testen doen in laboratoria om te zien hoe het zit met de giftigheid van bepaalde planten. Maar mag ik er aan herinneren dat sommige varianten van feijão (bonen) ook giftig zijn, als ze niet op een correcte manier worden klaargemaakt?”

Om het voedselimperialisme tegen te gaan, gaat hij een boek uitgeven over botanische gastronomie.(3)

Kinupp heeft dus iets andere getallen dan de FAO in Rome. Ondertussen woont de paus in Manaus, op een boerderijtje in het Amazonewoud. En ja, wie ‘paus’ zegt, zegt ook ‘bijbel’. De bijbel van de PANCs is verschenen. Die bijbel bespreekt 351 planten die in Brazilië kunnen gevonden, geteeld en gegeten worden. Met recepten en al (4).

Hij vertelt over zijn gebuur die midden in het Amazonewoud sla teelt op hidrocultuur, terwijl het woud vol zit met eetbare planten. “De monocultuur van planten is een weerspiegeling van onze eetpraktijk.” Waar heb ik dat nog gehoord? Ja, onze oudste Wervelaars, José Gekiere en Alice Dams, stelden dit al jaren geleden: “Wat wij eten, bepaalt het landschap.”(5)

Kinupp: “10 % van de tropische wouden is eetbaar. Als je PANCs eet, eet je minder gif en zal er op termijn minder gif/veneno gebruikt worden.”

Het is dan ook sterk dat er hier twee namiddagen een uitwisselingsmarkt is van zaden. Vergeten groenten herontdekken. Vergeten, verwaarloosde zaden delen is een vorm van rebellie tegen de hegemonie van enkele zaad-chemie-gentech-multinationals.

Laat de agro-ecologen opstaan

Mag ik toch even een kritische noot geven? Ze klonk luid in de sessie ‘Opvoeding in agroecologie. Praktijken en wijsheden in het perspectief tegen de hegemonie.’

Een professor van een Instituto Federal neemt het woord. Hij begrijpt niet dat, als ABA agroecologie als wetenschap wil erkend zien, de organisatie tegen opleidingen Agroecologia in instituten en universiteiten is. ABA wil geen formele ‘agroecologen’ herkennen. Het moet een discipline blijven, maar niemand mag zich gediplomeerde agroecoloog noemen. Nochtans gaat het om honderden mensen die de laatste 10 jaar in heel Brazilië gevormd werden. De universiteit van Araras leverde al 150 studenten af; de deelstaatuniversiteit van Paraiba al 120 jongeren. Heel wat Institutos Federais (IF) doen hetzelfde. Bv. Rio Pomba, waar ik al negen jaar passeer, leverde 122 bachelor studenten af en 36 post-bachelor. Voor agroecologische technologie gaat het in heel Brazilië om honderden studenten. Waarom worden zowel deze studenten als hun professoren uitgesloten? Is het misschien bedreigend voor ABA?

Zo’n congres is een feest van ontmoeting, zang, muziek, dans, creativiteit, toespraken, horizontale dialogen. Toch stijgt deze verzuchting in de formele opleidingen algemeen op. Wanneer komt eindelijk de erkenning van hun bestaan?

Luc Vankrunkelsven,

Brasília, 15 september 2017.

(1) Voor een interview met Clara Brandão en haar ideeën i.v.m. voeding, lees het interview ‘Onkruid zal ons voeden’ in ‘Oases. Grond-kracht voor een nieuwe lente.’ Wervel, 2016.

(2) http://www.lemonde.fr/planete/article/2017/09/14/il-reste-difficile-d-acheter-un-aliment-en-etant-sur-qu-il-n-ait-pas-ete-traite-au-glyphosate_5185798_3244.html

(3) Zie: artikel ‘Eiwitten uit Ora-pro-nóbis’, in: ‘Dageraad over de akkers. Soja ànders.’ Wervel, 2006.

(4) Valdely Ferreira Kinupp en Harri Lorenzi, Plantas Alimentícias Não Convencionais (PANC) no Brasil. Guia de identificação, aspectos nutricionais e receitas ilustradas. Instituto Plantarum de Estudos da Flora LTDA, São Paulo, 2015.

(5) Alice Dams, Rode bessen.Het Geleeg, 2008 (nog bij Wervel te verkrijgen).

Posted in Uncategorized | Leave a comment

AVAAZ, President Temer en het Amzonewoud

Beste vrienden,

Code rood! De president van Brazilië probeert enorme stukken beschermd Amazonewoud te verkopen aan corrupte zakenlieden in ruil voor politieke gunsten — het meest recente stuk was half zo groot als Duitsland!

Maar er is een manier om hem tegen te houden. Hij bevindt zich al in een crisis: zijn populariteit is ongelooflijk laag en hij wordt voortdurend belaagd door de media, vanwege corruptie en het vernielen van het milieu.

Komende week zal hij de Algemene Vergadering van de VN voorzitten en proberen de media weer voor zich te winnen. Laten wij roet in het eten en ook in New York verschijnen, met twee miljoen handtekeningen en een stunt die de krantenkoppen haalt. Zo sturen we hem naar huis te sturen met slechts één optie om zijn politieke carrière te redden: ophouden het Amazonewoud te vernielen.

Laat Brazilië het Amazonewoud niet vernielen!

Het Amazonewoud is een levend mirakel. Het huisvest een op de tien soorten op aarde, produceert meer dan 20% van onze zuurstof en is essentieel om de klimaatverandering tegen te houden.

Maar momenteel zijn dit onmisbare ecosysteem en zijn inheemse bevolking het slachtoffer van een vies politiek spelletje. President Temer verkoopt stukken regenwoud voor houtkap en industriële landbouw, om zo aan politieke populariteit te winnen bij machtige zakenlieden en Congresleden. Hij heeft hun bescherming nodig omdat hij historisch impopulair is en er een corruptieonderzoek tegen hem loopt!

Wetenschappers zeggen dat dergelijke maatregelen een catastrofale crisis kunnen ontketenen voor het hele Amazonewoud — ze waarschuwen dat het hele ecosysteem van het regenwoud in elkaar zou kunnen zakken!

Brazilië zal in de belangstelling staan wanneer de bijeenkomst van VN-leiders over enkele dagen begint. Wij zullen alle registers opentrekken in New York om de bescherming van het Amazonewoud bovenaan de agenda te plaatsen telkens Temer zijn gezicht laat zien. Meer dan 900.000 Brazilianen hebben de petitie al ondertekend — laten we hun indrukwekkende campagne steunen:

Laat Brazilië het Amazonewoud niet vernielen!

Braziliaanse Avaaz-leden hebben al vaker mirakels laten gebeuren — we hebben het land geholpen om een eerste anti-corruptiehervorming in te voeren en we hebben een van de meest “ongenaakbare” politici ten val helpen brengen, die geen publieke verantwoording wou afleggen. Nu hebben we een van de grootste nationale campagnes opgezet die we ooit hebben gezien — laten we de campagne globaal maken en het Amazonewoud redden!

Met hoop en vastberadenheid,

Diego, Laura, Flora, Nana, Carol en de rest van het Avaaz-team

Meer informatie:

Stuk Amazonewoud ter grootte van Denemarken mag gekapt worden (De Standaard)

http://www.standaard.be/cnt/dmf20170824_03032735

Brazilië heft bescherming op deel Amazonewoud op (Vlaams infocentrum land- en tuinbouw)

http://www.vilt.be/brazilie-heft-bescherming-op-deel-amazonewoud-op

In het Engels:

Brazil abolishes huge Amazon reserve in ‘biggest attack’ in 50 years (The Guardian)

https://www.theguardian.com/environment/2017/aug/24/brazil-abolishes-huge-amazon-reserve-in-biggest-attack-in-50-years

Activists decry Temer’s Amazon deforestation bill (Al Jazeera)

http://www.aljazeera.com/news/2017/07/activists-decry-temer-amazon-deforestation-bill-170722042156015.html

Posted in Uncategorized | Leave a comment

De twee laatste boeken van Wervel

Momenteel houden we een tournee in Brazilië om de film ‘Het ritme van de rups’ veder te lanceren en de boeken in het Portugees.

De boeken ‘Oases. Grond-kracht voor een nieuwe lente’ (2016), ‘Voeding verknipt’ (2014) en ‘Legal! Optimisme – realiteit – hoop’ zijn nog bij Wervel te bekomen.

Zie: https://www.wervel.be/publicaties/boeken-publicaties-254

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Agroforestry in opmars. Dag twee op het internationale Agroecologiecongres in Brasília.

Na de catastrofe-berichten van de vorige bijdragen over ‘de homogenisering door Amerikaanse den’ en het ‘uitdrogen van de Braziliaanse waterpot, Cerrado geheten’, is het tijd om ons te laten verwarmen door de velen die blijven hopen op verandering. Zij die de weg van een nieuw weten en wijsheid gaan. Daarom worden heel wat werkwinkels hier op het congres geordend onder ‘Caminhos do saber’ (wegen van kennis en wijsheid).

Sinds een 15-tal jaren nam Wervel in Vlaanderen het voortouw in het herontdekken van agroforestry (1). Natuurlijk, als je in Brazilië bent, moet je vooral veel luisteren, want wij hebben alles te leren van de talloze praktijken in dit immense land. Zeker als dé pionier hier geprogrammeerd staat, de Zwitser Ernst Götsch. 50 jaar geleden begon hij met experimenten in deelstaat Bahia (2). Blijkt nu dat zijn ervaringen doorwerken op honderden plaatsen in Brazilië.

Cine Agroecologia

Maar laat ons beginnen bij de voormiddag. Elke dag worden vier kortfilms gedraaid met nadien een dialoogtafel. In totaal werden 28 films van de 150 inzendingen geselecteerd. Vandaag kwam als eerste de film aan de beurt over de diversiteit in een Quilombo in Bahia. Afstammelingen van gevluchte Afrikaanse slaven vertellen over hun vreugde om agroecologie te beoefenen. Je ziet ze ook hun typische producten verwerken: o.a. pequi en maniok. De rijkdom aan tal van verwerkte producten is niet onbelangrijk in een land dat afhankelijk gemaakt is van tarwe-import van de Verenigde Staten, Europa en Argentinië. Nadien volgt een film over initiatieven in Venezuela. Vervolgens is ‘Het ritme van de rups’ van Wervel aan de beurt: over de Cerrado en CSA in Vlaanderen. Blijkt dat er nu al 20 CSA’s in Brasília zijn. De laatste kortfilm ‘William’ van enkele minuten is van de Belgische cineast Louise Amand over een creatieve boer in de buurt van Brasília. Op enkele jaren tijd slaagde hij er in om een volledig uitgeleefde grond weer tot leven te wekken. Het gesprek met vertegenwoordigers van de films en de zaal is inspirerend. Grondtoon is dat we kunst nodig hebben om agroecologie bij de bredere bevolking kenbaar te maken. Films horen daar bij.

Lunch met LEF

Het middagmaal wordt verzorgd door sociale economie van ‘Central do Cerrado. Produtos ecossociais’. Recht in het hart van wat Wervels ‘Lunch met lef’ bedoelt. Een goed verzorgde maaltijd, gedragen door een concrete gemeenschap uit de regio Brasília. Met producten van de Cerrado bv. Pequi op de rijst en fruitsappen van Cerradovruchten. Ik drink Arraticum. Heerlijk. En dat alles aan correcte prijzen aan de boeren/innen uit de regio. Een waar huzarenstuk om zo’n eten dagelijks voor 5000 deelnemers klaar te hebben.

De intelligentie van het woud

‘s Namiddags kies ik voor het debat met Ernst Götsch: “De intelligentie van het woud, toegepast in revolutionaire agroecosystemen op het platteland en in de mensen.” Na al die jaren dat ik van hem hoor spreken, wou ik hem nu toch wel eens in levende lijve bezig horen. Wat blijkt? Een zaal van meer dan 1000 mensen is overvol. Honderden mensen zitten op de trappen om zich aan deze bescheiden goeroe te laven.

Wat blijkt nog meer? In het panel zitten ook twee mensen van de landlozenbeweging MST en een grootschalige fazendeiro van Moto Grosso, die zijn gedegradeerde land omgevormd heeft in een gigantisch agroforestrysysteem.

Ik ben vooral getroffen door het verhaal van de mensen van MST en wat Götsch bij hen te weeg gebracht heeft. Toen ik in 2000 met een sabbathjaar voor het eerst zes maanden in Brazilië rondtoerde, bezocht ik een aantal door MST bezette gronden en enkele assentamentos (herverdeelde gronden, dankzij hun volgehouden acties). Ik had en heb veel respect voor hun strijd, maar in hun toenmalige socialistische wereldvisie was er geen plaats voor ecologie. Zo was ik geschokt dat ze in een kamp grootschalige monoculuur maniok hadden ingepland voor een industriëel bedrijf. Ecologie was in hun perceptie iets voor rijken en voor de conservatieve milieubeweging. De spreekster van de nationale leiding bekent vandaag dat ze vele fouten (‘erros’) maakten.

Enkele jaren later geraakten de assentamentos dan ook serieus in crisis. Die diepe crisis bracht de openheid mee om agroecologie te omarmen. Nog enkele jaren later kwamen ze op het spoor van Götsch ‘wijsheidsweg’ en begonnen ze in assentamentos agroforestry te integreren. Ze stelt dat niet alleen de natuur ziek is, maar dat we ook sociaal en economisch ziek zijn. En vooral dat het kapitaal in crisis is. De strijd om landhervorming blijft centraal staan, maar grond hebben is niet voldoende. De bodem wordt best op een agroecologische manier hersteld.

Onmiddellijk kwam bij mij Hannah Arendts constatie naar boven:

“(…) Het gevaar bestaat erin dat we echte bewoners van de woestijn worden en ons er thuis voelen. (…) Alleen van wie onder de woestijncondities de passie voor het leven weet vol te houden, kan worden verwacht dat hij in zich die moed verzamelt die de oorsprong is van elk handelen – en van alles wat ertoe leidt dat de mens een handelend wezen wordt.”(3)

In Lapa (deelstaat Paraná) richtte MST een agroecologisch opleidingscentrum ‘Contestado’ op. Hier worden heel wat (ex)-landlozen ondergedompeld in de wondere wereld van agroecologische omkering. Ondertussen namen ze Ernst Götsch onder de arm en gingen ze inspiratie opdoen bij ‘Cooperfloresta’ in Barra de Turvo (4). Het ‘Projeto Agroflorestar’ strekt zich nu al uit in 42 gemeenten in Paraná en leeft in assentamentos van São Paulo.

Braquiária inzetten!

In één van de vorige bijdragen konden we vernemen hoe dit supergras uit Oeganda de inheemse flora verdringt. De ‘bekeerde’ fazendeiro zegt nu dat Ernst Götsch de kunst verstaat om vanuit de concrete omstandigheden de omkeer in te zetten. Zo wordt de braquiária gemaaid om met deze biomassa (8 ton per hectare) de grond te verbeteren: de zuurtegraad verminderen zonder veel geld aan tonnen kalk te moeten besteden en om koolstof in de bodem op te bouwen. De eucalyptus die er nu eenmaal staat, laat hij samenwerken met bananen, die het goed lijken te stellen. Hij kan van ervaring spreken: het hele verhaal is niet alleen ecologisch, maar ook economisch interessant. Een boodschap die Wervel en Euraf ook in Europa bij de boeren proberen te brengen.

Geven

Uiteindelijk komt Ernst Götsch zelf aan het woord. “Geven maakt gelukkiger dan krijgen”, stelt hij. Hetzelfde geldt voor de omkering van ons landbouwparadigma: een ecosysteem terug in evenwicht brengen, brengt meer op dan nichen zoeken om zoveel mogelijk uit de natuur te halen. Verrijking op korte termijn wordt verarming op langere termijn. Verrijking van het ecosysteem brengt overvloed en vrede mee. We zijn niet gemaakt tot elkaars concurrenten, maar voor liefde en samenwerking.

Zelf bekent Götsch zich niet tot één of andere religie, maar hij huist wel in ‘re-ligare’: verbinden met de aarde. Hij verwijst naar filosofieën, religies, ethiek, die 2600 jaar geleden de weg wezen: Babylonië, Lao Zi, de bijbel, de Griekse filosofie. “Alles wat verschijnt, is er om zijn eigen taak te doen. Het leven is een macro-organisme. De homo sapiens sapiens is niet zo wijs, als hij denkt, maar arrogant. Wij zijn een ‘sapient’ deel van een intelligent systeem.

Brazilië is het potentiëel het rijkste land ter wereld. Toen de Portugezen in de 16e eeuw in de Caatinga, het droge Noord-Oosten, begonnen te planten, hadden ze drie oogsten per jaar. Niet veel later werd het onvrchtbaar. Cerrado betekent eigenlijk ‘een gesloten woud’. Nu wordt het een steppe met een tekort aan water. Veertig jaar geleden hadden ze in Paraná ook drie oogsten per jaar. Nu is dat niet meer mogelijk.”

Vervolgens legt hij uit hoe het ecosysteem en ethiek de basis moeten worden voor onze praktijken, de economie, de technologie, het sociale leven. Filosofie en religie krijgen daar hun plaats in. Te veel om in dit kort bestek te brengen. De film op de Engelstalige website van Wervel kan je wijzer maken.

Hier moet ik stoppen. De Belgische ambassade in Brasília biedt een avondmaal aan n.a.v. Wervels tournee in Brazilië. Smakelijk.

Luc Vankrunkelsven,

13 september 2017.

(1) http://www.agroforestry.be; http://www.agroforestry.eu (Euraf)

(2) Zie de film over zijn werk op http://www.wervel.be/en

(3) Zie: ‘Oases. Grond-kracht voor een nieuwe lente’. Wervel, 2016.

(4) Zie: Cooperfloresta, een les voor de Europese Unie’. In: ‘Voeding verknipt’, Wervel, 2014.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Congres agroecologia 2017: Brasília 12-15 september 2017.

Vandaag begon een driedubbel congres:

het zesde Latijns-Amerikaanse van Agroecologie;

het tiende Braziliaanse;

het vijfde Agroecologia-seminarie van het Federaal District Brasília en omgeving.

Het is een indrukwekkend gebeuren met 5000 deelnemers en met honderden werkwinkels: wetenschappelijk, technisch, praktisch en met heel wat culturele activiteiten.

Onmogelijk om de diversiteit aan activiteiten op te lijsten. Daarom hier even gewoon een opsomming van de verschillende hoofdthema’s waarin de workshops en ontmoetingen gekaderd worden: opvoeding en agroecologie; opbouw van agroecelogische kennis; jeugd en agroecologie; vrouwen en agroecologie; sociobiodiversiteit en mensenrechten; onderhoud van agroecosystemen en biologische landbouw; pesticiden en GGO’s; agroecologie, stadslandbouw en landbouw in de stadsrand; socio-ecologische aanpassingen aan de klimaatveranderingen; economische strategieën in dialoog met agroecologie; campesinos en voedselsoevereiniteit; politiek beleid en conjunctuur.

Er wordt ook dagelijks een heuse cinema georganiseerd. 114 films weren ingestuurd; 28 werden geselecteerd. O.a. de film van Wervel ‘Het ritme van de rups’ kan dinsdag 13 september voorgesteld. Na de voorstelling van drie films is er telkens een ronde tafel.

Tenslotte is er een grote boekenmarkt (met o.a. de boeken van Wervel), een markt met agroecologische producten en artisanaat, een markt met uitwisseling van zaden en allerlei andere kennis. Het eten wordt verzorgd door tal van biologische leveranciers en regionale traiteurs.

Onze Wervelcorrespodent ter plaatse, Luc Vankrunkelsven, houdt u op de hoogte via zijn blog: https://lucvankrunkelsven.wordpress.com/

Voor het congres, zie: agroecologia2017.com

Luc Vankrunkelsven,

Brasília, 12 september 2017.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Water en vuur (Fogo e água). Dia nacional do Cerrado

In september is het hier een opeenvolging van bijzondere dagen: 5 september: dag van het Amazonewoud; 7 september: Nationale feestdag, maar ook ‘Grito da Terra (e da água)’/’Kreet van de Aarde (en van het water); 11 september: Cerrado!

11 september 1973: moord op Salvador Allende in Chili, 11 september 2001: twee vliegtuigen boren zich in de Twintowers van New York (1), 11 september: jaarlijkse, nationale dag in Brazilië om de Cerrado op de politieke agenda te zetten. Gelijktijdig vindt er een seminarie plaats in Brasília en in Goiânia. Ik ben uitgenodigd voor de activiteit in het parlement van deelstaat Goiás in Goiânia.

Vuur

Lisbeth Oliveira komt me ophalen in de luchthaven. Tot mijn verbazing stoot ik in de luchthaven op rondvliegende asse, alsof ik in de afgebrande suikerrietvelden van Mato Grosso do Sul aankom. Maar nee, vlak voor het regenseizoen beginnen ze hier in de Cerrado als gek vuur te stoken. In augustus-september staan hier zowel het platteland, als de wegranden in de steden in vuur en vlam. Zelfs een park in de stad moet er aan geloven. Enerzijds is het een culturele traditie, anderzijds zijn er criminele praktijken bij zoals in Portugal met zijn talrijke bosbranden. Soms is het wel dé manier om braquiária onder controle te houden. Braquiária is één van de uitheemse grassoorten (oorspronkelijk uit Oeganda), die voor het vee zijn geïntroduceerd. Het gras groeit bijzonder vlug en verdringt de inheemse, meestal fragielere soorten. Haar dominantie is te vergelijken met de homogenisering door Amerikaanse den. Tenslotte doen velen het om de zaak op te kuisen (‘limpar’) en om de grond met de asse te bemesten. Inderdaad, asse is meststof voor planten, maar compost heeft 30 keer meer mineralen. Professor Roberto Malheiros van de plaatselijke Katholieke universiteit zou er later tijdens het seminarie op wijzen.

Toch leeft er een heftige discussie over dit jaarlijkse branden. In de Cerrado is het gewoon en natuurlijk dat er in het droge seizoen branden ontstaan, ofwel door blikseminslag, ofwel door weerkaatsing van de zon op rotsen. Sommigen stellen dat de Cerrado met zijn typische begroeiing om de twee à drie jaar zo’n vuur over zich heen moet krijgen. Anderen zullen die opvatting bestrijden. De inheemse volkeren onderhouden hier al duizenden jaren deze praktijk, maar zij brand(d)en pas na de tweede regen. Het vuur gaat dan minder diep in het ecosysteem. Bovendien gaat het om de inheemse grassoorten met minder biomassa dan bij braquiária het geval is. Het veel hogere gras van de ‘Oegandees’ geeft veel heftiger vuur en is dus minder bevorderlijk voor de biodiversiteit.

Water

Het is al veelzeggend dat wij in het Nederlands de staande uitdrukking ‘Water en vuur’ kennen; hier in Brazilië is het ‘Fogo e água’. Eerst vuur en dan hopen dat er water komt. Op het moment dat het erg heet is en er weinig vochtigheid in de lucht hangt, begint men hier alom vuur te maken. Rookwolken hangen boven de stad, mensen hebben problemen aan de luchtwegen; insecten die nodig zijn voor de bevruchting van planten, gaan er aan. In het water stapelen zich roetpartikeltjes op. Lisbeth moest voor het eerst in jaren water met een vrachtwagen laten komen. Toen ik deze ochtend een douche wou nemen, zaten ook dààr zwarte partikeltjes in van het vuur.

De grootste rivier van Goiânia, Meiaponte, staat op ¼ van de normale waterstand. Ze is belangrijk voor de watervoorziening van de stad. De bron ligt in Goiás, maar in ontbost gebied ‘in dienst van’ soja en eucalyptus. Soja en eucalyptus, vooral richting Europa. Verderop wordt water afgetapt voor het vetmesten van runderen. Doordat de oorspronkelijke begroeiing weg is, kan het water niet meer langzaam in de grond dringen. Als het regent, vloeit alles meteen in de rivier. In de zes maanden droogte die we nu kennen, is er amper nog water, omdat de ondergrond geen water ontving. Op dit moment hebben 70 wijken in Goiânia dan ook watertekorten. Niet toevallig de armste wijken…

Onomkeerbaar?!

Prof. Altair Sales Barbosa, wereldautoriteit i.v.m. de Cerrado, houdt een beklijvende uiteenzetting over de vernietiging van de Cerrado en hoe de toestand van jaarlijkse verslechtering eigenlijk onomkeeraar is. Elk jaar dat we wachten met de Cerrado te herstellen, waar nog mogelijk, zal de catastrofe alleen maar erger worden.

Hij legt uit hoe de Cerrado 70 miljoen jaar oud is, het oudste bestaande ecosysteem ter wereld. Vergelijk even met het veel besproken Amazonewoud dat slechts een goede 10.000 jaar geleden gevormd werd. Voordien waren het daar grote stukken woestijn en Cerrado! De indrukwekkende Amazonerivier wordt voor 50 % gevoed vanuit de ondergrondse watervoorraad van de Cerrado, loopt zelf over ondoordringbaar gesteente. Hetzelfde geldt voor de Rio São Francisco in het Oosten van het land. Doordat de Cerrado een goed doorlaatbare bodem heeft, werden er in de loop van miljoenen jaren gigantische ondergrondse meren aangelegd. Aquíferi genoemd, waarvan de Aquíferi Guarani de meest bekende is. Deze aquíferi staan nu al op een minimum, omdat er minder water kan binnensijpelen en omdat er zoveel gebruikt wordt. Er werd al meer dan 50 % van de Cerrado ontbost, maar professor Altair wijst er op dat dit cijfers van de overheid zijn, aan de hand van satellietbeelden. Deze beelden hebben het alleen over bomen en bossen, terwijl de diversiteit aan oorspronkelijke, diepwortelende grassoorten en de typische struiken van de Cerrado vooral zorgen voor de insijpeling. Soja en eucalyptus zorgen niet voor insijpeling, maar alleen maar voor veel waterverbruik. Ze hebben bovendien een grote evaporatie, verdamping (2). Als dit zo verder gaat, dreigen machtige rivieren als de Amazone, de Paraná en de São Francisco droog te vallen. Het waterpeil van de São Francisco, die deels omgelegd is ‘in dienst van fruitteelt voor export naar Europa’ (en officieel voor de bevolking in droge Caatingastreken), is al serieus gezakt. Hoe langer hoe meer kleine rivieren staan droog.

Prof. Altair bezig horen, is écht niet opwekkend, maar hij is bijzonder erudiet. Dat maakt het zo angstaanjagend. Hij combineert geologie, archeologie, antropologie en ecologie.

Luc Vankrunkelsven,

Goiânia, 11 september 2017

PS: ik schrijf deze tekst in Shoppingcenter ‘Passeio das Águas’, ‘Wandeling langs het water’… Cynisch, een shoppingcenter naar water noemen, terwijl de stad kreunt onder watertekorten. In de shopping staan vele winkels leeg. Het is economische crisis. De planetaire watercrisis zal nog vernietigender zijn.

(1) In 2002 bracht ik een boek uit over deze 28 jaar aanwezigheid van de Verenigde Staten in Latijns-Amerika: ‘En toch…een andere wereld is mogelijk’, Dabar, 2002.

(2) Zie: ‘Legal! Optimisme -realiteit- hoop’, Wervel, 2012.

Posted in Uncategorized | Leave a comment