Hennep en bamboe deel van de oplossing?

Deze ochtend bij het ontbijt zou weer een kleurrijk schilderij passen: een typische Braziliaanse situatie met zijn enorme diversiteit. Rodolfo van São Paulo, die vol is van bambu als het redmiddel voor alles en nog wat; Lucas, een rastafari die een doctoraat maakt over quilombolas; Julia, een zangeres en kunstenares met gemengd Italiaans-Afrikaanse roots en Lisbeth Oliveira, de gastvrouw.

Van soja-maïs naar hennep-bamboe?

Rodolfo Barbosa da Silva komt uit Moji das Cruzes, São Paulo. Hij groeide op met ouders die in de onuitputtelijke mogelijkheden van bamboe geloven. Hij zelf maakt er nu zijn levenswerk van. Rudolfo is een maand in het huis bij Lisbeth om in het nieuwe shoppingcenter een maand lang een winkeltje open te houden met allerlei bamboe-toepassingen.

Als Rodolfo begint te vertellen, voel ik me terug in de jaren dat Wervel campage voerde om de productie van industriële hennep/kemp te promoten. Toen leek dat ook onuitputtelijk. Het is nog waar ook. Met hennep en bamboe zijn landbouw niet langer alleen maar deel van het probleem bij de opwarming van de aarde. Nee, ze kunnen mee oplossingen aandragen (1).

De snelle goeiers kemp en bamboe: CO2-vreters

Kemp (2) en bamboe groeien beide bijzonder vlug en kunnen zo massa’s CO2 vastleggen. Beide hebben geen meststoffen of pesticiden nodig. Met één hectare hennep, gecombineerd met kalk kan je een huis bouwen. Bamboe wordt al duizenden jaren in Azië gebruikt bij de bouw van woningen. Het gebruik van bamboe voor waterzuivering is ook al eeuwenlang gekend. Bij ons is bamboe meer bekend voor het maken van meubels.

De vele kwaliteiten van de nieuwe (?) tweeling

De zaden van kemp kunnen gegeten worden. Er zijn heel wat toepassingen in de voeding mogelijk. Hennepmelk i.p.v. de alomtegenwordige sojamelk, om maar één voorbeeld te noemen. Eén lepel hennepzaden per dag kan vleesconsumptie vervangen. Niet onbelangrijk, als je bedenkt dat de vleesconsumptie wereldwijd blijft stijgen (vooral gevogelte en varkensvlees).

De bamboescheuten kunnen ook gegeten worden en blijken heel wat mineralen te bevatten.

De vezels van hennep en bamboe zijn sterker dan van katoen. Van beide kunnen kleren gemaakt worden. Hennepkleding voelt in de zomer koel aan en in de winter warm. Bamboe-ondergoed is bacterie-werend.

Wat met hennep niet kan, is eetgerij maken. Rodolfo maakt in diverse maten lepels om in de keuken te gebruiken. Impressionant. Er zijn honderden soorten bambu (In Brazilië zijn er 300 soorten geregistreerd; wereldwijd meer dan 1300), maar slechts één Japanse soort komt daarvoor in aanmerking: bamboe-mossô (Phyllostachys pubescens). In tegenstelling tot een gewone, houten lepel, is zo’n lepel bacterievrij, omdat bacteriën door stoffen in de bamboe geneutraliseerd worden. De smaken of geuren van het ene gerecht gaan ook niet over in het andere. Er komen geen giftige stoffen vrij, wat bijvoorbeeld met aluminium wel het geval kan zijn.

Bamboe, eucalyptus en water

Als ik Rodolfo vraag of er geen probleem is met het waterverbruik, zoals bij eucalyptus, is het antwoord: nee! Eucalyptus is inderdaad een waterverspiller. Hij zuigt massa’s water op, waarvan heel veel verdampt. Bamboe heeft ook veel water nodig, maar de bladeren hebben een zelfregulerend systeem. Ze transpireren, maar het ecosysteem van de bamboes zorgt ervoor dat er minder verdampt en verloren gaat, maar dat het terug door de planten wordt opgenomen. De kruin van bamboe opent zich als het warm is overdag en sluit zich als het koeler is ‘s nachts. Zo is er weinig verlies.

In tegenstelling tot eualyptusmonocultuur, kan bamboe gerust samengaan met bv. vruchtbomen. In een eucalyptusbos houdt geen dier het uit. In een bamboebos wemelt het van vogels, reptielen en andere dieren. Bamboe put de grond niet uit. De bladeren die vallen, zitten vol eiwitten en voeden het eigen ecosysteem.

Er is nog veel onderzoek nodig, maar vooral gedreven mensen als deze Rodolfo, die in de omkeer geloven.

Luc Vankrunkelsven,

Goiânia, 17 juni 2018.

(1) Er wordt heel wat onderzoek gedaan i.v.m. Bamboe, o.a. in de Federale universiteit van Goiânia en KU Leuven: https://www.mtm.kuleuven.be/Onderzoek/Composites/people/EfrainEduardoTrujilloDeLosRios/Polymercompositematerialsbasedonbamboofibres

(2) https://www.wervel.be/thema-s/kolom-2/kemp-themas-121

Advertisements
Posted in Uncategorized | Leave a comment

Kikker tussen wit en zwart

We zijn erg vereerd. Het nieuwe boek ‘De kikker die zich niet laat koken. Klimaat in beweging’ werd gisterenavond voorgesteld en dát op uitnodiging van de Belgische Ambassade, samen met de vertegenwoordiging van de Europese Unie in Brasília. De lancering met een debat in de gerenommeerde boekhandel Sebinho geeft ons werk vleugels.

Diplomatieke week van het klimaat

Voor de Europese Unie kadert de lancering van dit boek in de Europese diplomatieke week voor het klimaat. Met op de achtergrond het embleem van de Belgische staat gaan we in debat: de vertegenwoordiger van de Europese Unie, een medewerker van de Braziliaanse NGO Instituto Socio-ambiental en de auteur. Een geanimeerde dialoog met de zaal volgt, alsook nadien verslag op de communicatiekanalen van beide ambassades. En toch heb ik een dubbel gevoel.

Wie zie je in zo’n boekhandel? Juist, ja, allemaal witte mensen. Hier en daar een afrodescendent, die je bedient. Een beeld dat je dikwijls in Brazilië krijgt: blanke mensen die zich in een restaurant of bar verheugen over ‘bem viver’/’het goede leven’ en bediend worden door minder gefortuneerden, nogal veel zwarte mensen. Ik begrijp in de loop der jaren hoe langer hoe meer de verontwaardiging van Marcelo Barros. Deze Braziliaanse benedictijn en bevrijdingstheoloog was op tournee in Vlaanderen voor zijn boek ‘De spiritualiteit van water'(Uitgeverij Averbode, 1996). We namen hem mee naar een avond waar vrijwilligers van een sociaal project in Everbeek bedankt werden voor hun inzet. Wat hij niet wist, was dat het eten bereid en geserveerd zou worden door deelnemers van een sociaal opleidingsproject van ‘De Overmolen’ in Brussel. Allemaal gestrande, zwarte mensen. Vluchtelingen en andere mensen die zich proberen te integreren, ook al zitten hun kleur en naam niet meteen mee. Het is exact hetzelfde beeld, zoals ik hier regelmatig in Brazilië meemaak, met dat verschil wel dat het hier gewoon de economische realiteit is en geen opleidingsproject, al bestaan gelijkaardige projecten in Brazilië ook.

Miami Beach in Brasília

Ik ben wat vroeger in de boekhandel met annex restaurant om één en ander aan sfeer op te snuiven. Natuurlijk is het leuk/legal dat mijn boeken hier nu te koop aangeboden worden. De realiteit blijft wel dat de doorsnee Braziliaan niet leest, laat staan een boek zou kopen. Ik ga even naar buiten en stoot op de apartheid in een land, waar officieel geen racisme bestaat. Gebruik zeker het woord ‘apartheid’ niet! De economische realiteit laat wel iets anders zien. Terwijl ik binnen als witte man door zwarte mensen wordt bediend, is aan de voordeur een hoogzwangere, zwarte vrouw karton uit de afvalbakken aan’t halen. Haar compagnon staat er met paard en kar tussen de blinkende auto’s. ‘Catadores’ zoals men deze mensen noemt. Ze leven van de recyclage van afval: blikjes, plastic, karton, … Voordat de vuilkarren langskomen, passeren zij om kostbare grondstoffen te redden en zo een schamel inkomen te vergaren.

Op de grote vuilbak staat: ‘Uso exclusivo condomínio Miami Beach’/’Exclusief gebruik voor de bewoners van Miami Beach’. Ik zie wel nergens een strand en wat Miami met de condomínio te maken heeft, is mij niet erg duidelijk. Een andere vuilbak is beschilderd met ‘Deus’ en ‘Paz’, God en vrede. De alomtegenwoordige Deus die over de apartheid waakt. Godsvrede. Pax Americana, waar Miami voor staat?

Terug naar binnen. Er worden niet alleen duizenden boeken verkocht, ook mooie geschenken. O.a. kadertjes met teksten van auteurs of romanfiguren. Don Quichote is opvallend aanwezig. O.a. met deze frase: “Aquele que lê muito e anda muito, vê muito e sabe muito”/”Wie veel leest en veel rondwandelt, ziet veel en weet veel.” De realiteit lezen, al wandelend, als een spons die alles in zich opneemt. En ja, af en toe toch maar eens een boek ter hand nemen.

Oogsten na jarenlang akker bewerken en zaaien?

Dezelfde dag komen twee bijzondere e-mails binnen: verslag van een grote sojadag in Leuven en een vraag van Trias in Brazilië. Gelijktijdig met de activiteit in Brasília organiseert Rikolto/Vredeseilanden met diverse partners het debat. Collega Patrick moet de Wervelstem vertolken. Blijkt nu dat zowel de vertegenwoordiger van het Ilvo, als de man van de mengvoederindustrie erkennen wat Wervel al jaren op de Europese kaart probeert te zetten:”De Braziliaanse Cerrado, het oudste ecosysteem ter wereld, wordt in snel tempo vernietigd voor het veevoer in Europa en China.” Inzetten dus op eigen, regionale eiwitten en vermindering van vleesconsumptie en -exportbelangen is de boodschap. Blijkbaar hebben onze acties, al ons geschrijf in artikels en boeken toch hun effect. Na jaren van geduld en volhouden. De mail van de Belgische NGO Trias in Brazilië komt uit Minas Gerais. De man had mijn boek ‘Soja, schat of schaar?’ in de bibliografie van zijn eindwerk in Montes Clares opgenomen. Hij was vooral getroffen door het hoofdstuk ‘Het evangelie (het goede nieuws) van eucalyptus’, wat naar zijn aanvoelen perfect verwoordt wat er in zijn regio in Minas staat te gebeuren. Omdat Trias ‘iets duurzamere’ soja onderhandeld heeft voor de Belgische supermarktketen Colruyt, wil hij mij interviewen voor een jongerenproject. Moeten we nu met al dat goede nieuws blij zijn of achterdochtig?

Instituto Oca do Sol

Ondertussen blijft de eeuwige (?) strijd om grond en water voortduren. Zoals elk jaar verblijf ik in het ‘Instituto Oca do Sol'(1). Het instituut focust zich vooral op water en organiseerde onlangs mee het ‘Alternatieve waterforum’ in Brasília. Ook Wervelvrijwiliger Anneleen Vos verbleef hier onlangs een tijdje. Ze werkte mee aan een model om met plaatselijke groepen, met de smartphone in de hand, waterbronnen te registreren. Ze probeerden het daar ter plekke met de plaatselijke bevolking uit. Ook schoolkinderen werden betrokken. In tegenstelling met wat de overheid aan bronnen detecteerde, vonden ze geen 10 maar meer dan 100 bronnen! Het model kan nu van hun website gedownload worden en overal in Brazilië (en elders in de wereld) met de plaatselijke bevolking toegepast.

De Cerrado is de ‘berço das águas’/’de wieg van de waters’ van grote Braziliaanse rivieren. Hopelijk begint dit besef door te dringen, want het water zelf kan omwille van de ontbossing niet meer voldoende infiltreren. De oorspronkelijke grassen en struiken met hun diepe verworteling blijken hierin nog belangrijker te zijn dan de bomen (2). Uitgerekend de plek waar Oca do Sol voor het eerst dit systeem toepaste, dreigt nu door de niet te stuiten grondhonger vernietigd te worden. Een pact tussen overheid en projectontwikkelaars wil het gebied in loten verdelen voor woningbouw. Dat zou dan het einde betekenen van de 100 geregistreerde bronnen.

Pé na Terra

De Belgische Ambassade wil niet alleen een boek mee kenbaar maken. Ze ging ook in op de uitnodiging van Louise Amand. De liefhebbende Amand werd door Cupido naar haar Braziliaanse boer Diogo gedreven, maar meteen ook naar de geteisterde Cerrado. Ze studeerde in Louvain-la-neuve journalistiek en internationale politiek. Vanuit haar gedrevenheid maakte ze al films over hoe boeren nieuwe wegen gaan. Haar droom is nu om films te maken over de schoonheid en het belang van de Cerrado, gekoppeld aan de verantwoordelijkheid van de Europeanen. Samen met Diogo’s moeder en broers bouwen ze een agro-ecologisch bedrijf uit, waar ook gasten en groepen

kunnen meeleven en -werken. Anneleen was één van hen. Biodiversiteit en diversiteit in kleuren gaan er hand in hand, meer dan in een boekhandel of biblioteek. Tegelijk zijn ze de trekkers van ongeveer de helft van de 22 CSA’s die Brasília rijk is. Mijn hoed voor hen af! ‘s Namiddags gaan we in gesprek met een deel van de producenten voor deze CSA’s. De ontmoeting vindt plaats in een prachtig en koel lemen gebouw, een bioconstructie, die ze samen – in mutirão- gebouwd hebben. Het staat op een stuk Cerrado dat nog overeind staat en dat ze de volgende jaren nog met meer biodiversiteit willen verrijken. Zoals meestal is dit stuk gered, omdat er veel rotsen liggen. Rotsen, stenen en heuvels/bergen zorgen er voor dat niet àlles wordt volgezet met soja-maïsmonocultuur. Mutirão is een oud gebruik van de inheemse volkeren: elkaar in groep helpen, bv. bij de oogst. Je zou CSA een eigentijdse variant van dit oude gebruik kunnen noemen. CSA: Community Supported Agriculture (3), landbouw gedragen door een gemeenschap.

We waren een dag lang ‘veldverkenners’. Ook voor de ambassade was het ongetwijfeld een leerrijke ontmoeting. Op de terugweg zien we hoe de voetbalgekte toeslaat. Venters allerhande staan langs de wegen om T-shirts van de nationale ploeg en Braziliaanse vlaggen te verkopen. De worldcup doet de samenleving weer stilaan op het kookpunt komen.

En toch, er zijn nog altijd kikkers die zich niet laten koken.

Luc Vankrunkelsven,

Brasília, 14 juni 2018.

(1) http://www.institutoocadosol.org

(2) Zie ‘Fogo e água/Water en vuur’ in ‘De kikker die zich niet laat koken. Klimaat in beweging.’ Dabar, 2018.

(3) http://www.csa-netwerk.be/; http://www.csa-netwerk.be/csa-be; https://www.aardeboerconsument.nl/tag/csa

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Ik ben de vrouwen die ik heb liefgehad

Luchthaven Palmas om naar Brasília te gaan voor de ultieme lancering van het boek, op uitnodiging van de Belgische Ambassade en van de Vertegenwoordiging van de Europese Unie in Brasília.

Ik zit in de wachtzaal met een fazendeiro en twee mensen die in de farmaceutische sector werken. Je weet wel: twee topsymbolen van de heersers in Brazilië, de agronegócio en de farmacie. Beiden zitten in de tang van Bayer, dat recent Monsanto opgegeten heeft. Eigenaardig, de fazendeiro is op weg naar Cuba, terwijl hij twee fazenda’s bezit in Tocantins en fazenda’s in de staten Goiás en Pará. Op’t eerste gezicht is het weer een ‘sulista’ die het gemaakt heeft. Zijn reistas is van …Greenpeace. Je moet het maar kunnen zoveel werelden combineren: grootgrondbezitter zijn, uitpakken met Greenpeace en onderweg zijn naar het communistische Cuba. En dat de dag na de ‘historische’ ontmoeting van de Amerikaanse en de Noord-Koreaanse president. Ik geef hem toch maar een folder van de Cerrado-groep van Wervel. Je weet maar nooit waar het goed voor is. Zei hij niet dat één van zijn fazenda’s in Tocantins vooral nog Cerrado is, een beschermd gebied? Wat het waard is, is mij niet duidelijk.

Spirituele taal vinden voor deze tijd?

Als een soort brevier neem ik een boekje van Marcelo Barros mee op reis: ‘Diálogos com o Amor. Com os Salmos orar o hoje do mundo./Dialogen met de Liefde. Met de psalmen bidden in de wereld van vandaag.’ Het is een waardevolle poging om spirituele taal aan te bieden voor deze tijd. In de vertaling gebruikt hij nooit het woord ‘Deus/God’ bij het hertalen van vijftig psalmen. Een verademing. Elke psalm leidt hij in met een overweging over de context, de wereld waarin we nu leven. Verder volgt telkens een exegetische duiding en als slot een gebed uit heel diverse tradities.

Bij psalm 113 eindigt hij met een gebed van een sjamaan aan de Grote Geest:

“O Grote Geest, wiens stem ik hoor in de winden en wiens geestkracht het leven geeft aan alles wat in de wereld bestaat, verhoor ons.

Ik ben klein en zwak. Ik heb je kracht en wijsheid nodig.

Laat mij wandelen in schoonheid en geef dat mijn ogen altijd met liefde het rood-purper van de ondergaande zon contempleren.

Geef dat mijn handen alles respecteren wat je schiep en mijn gehoor alert zij om je stem te horen en te volgen.

Geef ons de wijsheid om oude zaken te hernemen, die je aan mijn volk onderwees.

Laat mij de lessen verstaan die opgeslagen zijn in elk blad, verborgen in elke rots.

Geef ons de kracht om één te blijven en niet meer te willen zijn dan iemand anders, maar verenigd vormen we één familie met alle wezens die je schiep.”

Wie ben ‘ik’?

In het vliegtuig komt me volgend citaat van Jorge Luis Borges, Argentijns dichter, tegemoet: “Ik ben er niet zeker van of ‘ik’ wel besta. Ik ben alle schrijvers die ik heb gelezen, ik ben alle personen die ik gekend heb, ik ben alle vrouwen die ik heb lief gehad, alle steden die ik heb bezocht, ik ben al mijn voorouders.”

Het zijn twee teksten uit heel verschillende tradities, maar ze laten iets aanvoelen van wat een mystieke verbondenheid met alles wat is, zou kunnen zijn.

Ben ik ook de fazendeiro die ik juist ontmoette? Gaat de verbondenheid zover, als je weet waar deze mensen doorgaans voor staan?

Luc Vankrunkelsven

Brasília, 12 juni 2018.

Ik schrijf deze tekst tijdens een saaie bijeenkomst van Adasa: ‘Agência Reguladora de Águas, Energia e Saneamento Básico do Distrito Federal’/Regelend Agentschap van water, energie en waterzuivering van het Federaal District’. Adasa heeft nu zijn kantoren in het voormalige trein- en busstation, één van de vele gebouwen die de wereldberoemde Oscar Niemeyer ooit bouwde. Ondertussen is de trein, helaas, afgeschaft.

Kleine overwinning: interview aangekondigd op cover van weekblad van grote Landbouwuniversiteit in de buurt van Rio de Janeiro: http://portal.ufrrj.br/wp-content/uploads/2018/06/RS_06_2018_2.pdf

Posted in Uncategorized | Leave a comment

test

test

Posted in Uncategorized | Leave a comment

David versus Goliath

Bij Comsaude (1) in Porto Nacional kennen ze iets van feesten. Elk jaar opnieuw vieren ze het beginjaar van deze veelvoudige werking: dit jaar 49 jaar. Op naar de 50 jaar!

Eerst wordt er gezongen en gebeden voordat we het nieuwe boek van de ‘Kikker die zich niet laat koken’ voorstellen. Het boek sluit naadloos aan bij wat op de T-shirts voor het feest staat: “Construindo a resistência democrática/ De democratische weerstand opbouwen”.

We zingen een lied van de dominikaan Frei Domingos:

“Peregrino nas estradas de um mundo desigual,

Espoliado pelo lucro e ambição do capital,

Do poder do latifúndio exotado e sem lugar.

Já não sei por onde andar.

Da esperança eu me apego ao mutirão.”

“Pelgrim op de wegen van een ongelijke wereld,

geplunderd door de winst en de ambitie van het kapitaal,

Van de kracht van de grootgrondbezitters, weggejaagd en zonder plaats

Ik weet niet meer waar ik naar toe moet lopen.

Uit hoop, klamp ik me vast aan de ‘mutirão’ (=samenkomen/werken/elkaar bij de oogst bv. helpen).”

(Eerste strofe)

Bij ons kan je je ‘t niet vóórstellen dat een pluralistische organisatie met zingen en bidden zou beginnen. Dààrom zijn we ook in Brazilië! Het zou wel eens kunnen zijn dat wij, activisten in Europa, een verwrongen beeld van pluralisme hebben en dat dan maar iedereen haar/zijn inspiratie inslikt. Nochtans is spiritualiteit belangrijk, zo blijkt hier op elke bijeenkomst rond agro-ecologie. Liefst transreligieus natuurlijk.

De Manzano’s, een geëngageerde familie

Voor de gelegenheid komen de drie zonen van de familie Manzano mee feesten. Zoals de ouders zijn ze allen sociaal geëngageerd. Ook de dochter in São Paulo heeft het virus van Eduardo en Heloise meegekregen. Ze is coördinator van een psycho-sociaal centrum, waarin de armgemaakten centraal staan (2). De ene zoon is openbaar aanklager en verdedigt vooral índios, negros en kwesties van milieudelicten. Een tweede zoon is architect in (vooral) sociale woningbouw, zoals voor het programma ‘Minha casa, minha vida/Mijn huis, mijn leven’. De derde werkt bij Naturatins, een officieel orgaan van de staat Tocantins. Ze moeten controleren of er geen gronden illegaal worden ingepikt en toelating geven om gronden wettelijk te gebruiken. Dat brengt heel wat stress mee, want de fazendeiros van het lied dat we samen zongen, zijn gewoon om de diensten om te kopen en van zo meer grond te kunnen inpikken. Die praktijk wordt nu minder aanvaard, wat natuurlijk de nodige spanningen geeft. Doodsbedreigingen of effectieve moorden zullen ze minder proberen, alhoewel er nog veel doden op het platteland vallen. De CPT, Comissão Pastoral da Terra, brengt daar al meer dan 40 jaar een jaarverslag over uit. De grootgrondbezitters proberen nu eerder mensen in diskrediet te brengen. Zo schakelden ze onlangs bijna een priester uit, die sterk de landloze en kleine boeren verdedigt. Ze lieten pedofiele foto’s op zijn computer zetten, alsof hij die zelf op internet opgezocht heeft. Gelukkig kwam nadien uit dat dit opgezet spel is.

David

Het kindje dat meekomt met zijn papa heet ‘David’. Het roept het oeroude Bijbelse beeld op van de kleine ‘David tegenover Goliath’.

Goliath is sinds de coup van de regering Temer wel heel machtig geworden. Daarom geef ik hier graag enkele gegevens weer van ‘Le Monde Diplomatique Brasil’, mei 2018.

Met 235 van de 513 parlementsleden en 27 van de 81 senatoren, is de ‘bancada ruralista’ wel heel actief. Onder hun aansturen liggen er voorstellen op tafel die het geweld op het platteland nog zullen doen toenemen. Een voorstel van wet wil het mogelijk maken dat fazendeiros wapens mogen dragen. Een andere wet zou MST en gelijksoortige bewegingen van landarbeiders op de lijst moeten zetten van terroristische organisaties.

Goliath verbergt zich in grootgrondbezitters-parlementairen

In Brasília komt Goliath elke dinsdag in een chique pousada met zijn aanhangers samen voor het menu van de bancada ruralista. Op dat menu staan niet op de eerste plaats fijne gerechten, maar thema’s die de grootgrondbezitters van het parlement hier onder elkaar achter gesloten deuren bespreken, om vervolgens in het parlement door te drukken. President Temer wordt er ook regelmatig gesignaleerd. Hij bedient hen zoveel mogelijk op hun wenken door bijvoorbeeld de rechten van inheemse volkeren in te perken en de landhervorming terug te draaien. Twee keer werd de wens van Goliath niet meteen vervuld: afschaffing van de kwalificatie ‘slavenarbeid’ en het opgeven van het Renca-reservaat voor mijnbouw (3). Het internationale verzet heeft in beide gevallen de doorslag gegeven. Wat de titel ‘slavenarbeid’ betreft, is hun belang duidelijk: in 2017 bevrijdde het Ministerie van Arbeid nog 2264 arbeiders van 165 bedrijven. Het gaat om mensen die in arbeidsomstandigheden moeten werken, “analoog aan slavernij” en dat vooral op latifúndios.

Landbouw en mijnbouw hand in hand?

Uit de poging om het Renca-reservaat open te breken, blijkt dat ze niet alleen de belangen van de grootschalige landbouw dienen, maar ook die van de mijnbouw. Die belangen zijn niet mis. Zo is de Noorse multinational Norsk Hydro (waarvan 34,4 % in handen van de Noorse staat) in 40 landen met mijnbouw aanwezig. In Barcarena, deelstaat Pará, bezitten de Noren de grootste aluminiumraffinaderij ter wereld. Omdat een plaatselijke organisatie, Cainquiama, het illegaal lozen van giftig afval aanklaagde, werd twee weken later, 12 maart 2018, één van de leiders van Cainquiama vermoord – de tweede in drie maanden tijd. De Scandinavische landen hebben de naam van een sterke democratie te hebben en kosjer te zijn. Dat kan dan het geval zijn in de betreffende landen zelf, maar overzee – ver uit het gezicht van de kiezers – is het verhaal soms heel wat anders. De Finnen kennen er ook wat van. Zij hebben grote belangen in eucalyptus-aanplantingen en de trafiek van houtpulp naar Europa. De plaatselijke inheemsen en andere traditionele volkeren kunnen er van meespreken.

De verzuchtingen van Goliath

Rechters en antropologen die gewetensvol hun werk doen, zijn alleen maar hinderpalen voor de expansie van soja- en andere imperia. Daarom dirigeren de ruralisten twee parlementaire onderzoekscommissies over de Incra (landhervorming) en Funai (staat in voor de zorg voor en de rechten van de inheemse volkeren). Deze commissies vragen dat het gerecht 96 mensen zouden vervolgen: antropologen, verantwoordelijken van nationale en internationale NGO’s, procureurs, rechters, etc.). Ze beschuldigen hen van een grote verantwoordelijkheid in het criminaliseringsproces van sociale bewegingen.

Tot nu toe kwam de president ‘maar’ aan 13 van de 17 Goliathverzuchtingen tegemoet. Terwijl deze politiek de expansie van de agrobusiness in het Amazonewoud en de Cerrado versnelt, zijn er in hetzelfde Brazilië vier miljoen boeren zonder land en nog eens ongeveer vier miljoen kleine, familiale boeren. Het gaat om een mensenzee aan landlozen en boeren met weinig grond, terwijl er 66.000 improductieve bedrijven open liggen. Dat wil zeggen 175 miljoen hectare, die zouden kunnen herverdeeld worden. “Dat getal is dan nog aan de lage kant ingeschat”, zegt Marés de Souza Filho, professor agrarisch recht aan de PUC- de katholieke universiteit van Paraná: “De criteria die de productiviteit meten, dateren van 1975. Als de miserie van de camponeses niet wordt verlicht, dan gaan de conflicten zich nog radicaliseren.”

Het procent van Brazilianen dat in extreme armoede leeft, verhoogde met 11,2% tussen 2016 en 2017, gaande van 13,34 miljoen naar 14,83 miljoen mensen. Zij nemen niet deel aan het chique middagmaal dat elke dinsdag in Brasília plaatsvindt.

Lemen voeten in petroleum

En toch. Het beeld van de reus op lemen voeten is bekend. De agronegócio-reus staat met zijn wankele voeten in petroleum. Het is een petroleumlandbouw met vele machines, meststoffen, pesticiden, vrachtwagens, boten… Al deze hulpmiddelen hebben veel petroleum nodig. Het is dus een landbouwmodel zonder toekomst, want aan petroleum komt een einde. Ondertussen bereiden duizenden plaatselijke groepen de val van Goliath voor. Ze behartigen een andere landbouw en voedselvoorziening. De toekomst bereiden ze voor; het leven en wel in overvloed, na de val. Zoals hier in Porto Nacional een plaatselijke groep agroecologia. Het was weer hartverwarmend om er aan deel te nemen.

Ook de studenten van Federale Universiteit en de EFA, Escola Família Agrícola willen verandering.

Zal David het halen?

Porto Nacional/ Tocantins,

11 juni 2018.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Dias úteis/ ‘Nuttige dagen’

Reizen van Juiz de Fora in Minas Gerais naar Seropédica/Rio de Janeiro is een feest. Je rijdt dan door de Mata Atlântica. Er is veel ontbost voor het vee, maar toch schiet er nog heel wat over. De resterende wouden op de bergen troosten me. We passeren Petrópolis en wat zie ik daar?: ‘Gemeentelijke school Leonardo Boff’. Straf, zo enkele uren voordat mijn boek in Curitiba aan Leonardo zal overhandigd worden! Zelf moet ik spreken in de landbouwuniversiteit van Seropédica. Leonardo is echt wel één van de meest vooraanstaande personen in het huidige Brazilië. Hij inspireert heel wat bewegingen. Zoals deze avond dat hij de Jornada da Agroecologia moet openen in theater Guaira. Publiek verzekerd. Nokvol: 2000 toehoorders.

Onderweg valt mijn oog ook regelmatig op een andere plakkaat: ‘Dias úteis’. Natuurlijk ken ik al jaren deze uitdrukking. Vertaald ‘werkdagen’, maar ‘nuttige dagen’ is toch wel erg prikkelend voor een kroniekje.

Wat is nuttig? Wérken dus. Bijvoorbeeld tijdens zo’n reis waarin je voor 200 % werkt: van de ene toespraak naar een andere conferentie, van het ene congres naar ontmoetingen in kleine groepen. Is dat allemaal nuttig? Of is juist het meest nutteloze dat het meest waarde heeft? Vriendschap. Liefde. Stilte. Poëzie. Ontmoeting. Even niets doen. Dimensies van het leven die niet meteen economisch uit te drukken zijn.

Eigenlijk is’t toch wel speciaal dat uitgerekend de Brazilianen het over ‘nuttige’ dagen hebben, terwijl ze kampioen zijn in feesten, even de band afleggen en heel wat andere nutteloze zaken. Ze zijn er ook als de kippen bij om hun feriadão te nemen, een verlengd weekend. Langs de andere kant zijn ze de laatste jaren zeer verslingerd aan hun smartphone. Nog méér dan de Belgen. Elk moment dat er even niets te doen is, grijpen ze naar hun phone. Verveling is er eigenlijk niet meer bij. Nochtans heeft ‘zich eens kunnen vervelen’ ook zijn functie, zeker voor kinderen. Er zijn al heel wat studies verschenen over de toename van ADHD en hyperkinetische toestanden bij kinderen door voortdurend van het ene tablet naar het andere scherm gelokt te worden. Fantasie, spelen met een kartonnen doos of er ‘zomaar zijn’ worden zeldzaam.

Ik tik deze overweging in, na een wandeling in Urca, een rustige wijk in Rio de Janeiro. Ik loop zomaar wat rond langs het water. Niets doend. Totaal nutteloos tijdens deze drukke reis, maar het doet deugd. Ik stoot op een opmerkelijk, historisch etablissement en stap meteen binnen voor een caipirinha met zicht op de baai en het Christusbeeld boven op de berg. Bijna onmiddellijk ontspint zich een gesprek met twee dames, Laureci uit Curitiba en Nancy van São Paulo. Ze kennen elkaar van een gezamenlijke cursus ‘Vorming van therapeuten intelligente beweging'(methode Feldenkrais). ‘Dias úteis’ passeert de revue. We zitten er midden in: zomaar ontmoeten. Tijd verliezen.

Het is alleszins voor mij een leerproces, al een leven lang. Niet alleen maar nuttig zijn. Útil.

In de landbouwuniversiteit hing een poster met een interessant programma met diverse conferenties over “De staatsgreep (‘O golpe’) in Brazilië van 2016 en de toekomst van de democratie.” Er staat een citaat van Francisco Goya bij: “De droom van de rede produceert monsters”.

‘t Ja, voor wie was deze golpe nuttig?

Luc Vankrunkelsven,

Rio de Janeiro, 7 juni 2018.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Doe normaal

Deze middag na het middagmaal werd me een koffietje aangeboden. Ja, in Brazilië wordt dat doorgaans gratis aangeboden; in België is dat betalen geblazen.

Wit, witter, witst

De bediende van het restaurant vraagt: “Wil je bruine suiker of ‘normale’ suiker?” Ik vraag wat stout: “Wat is ‘normaal’?”

Het werd een heel gesprek. Zitten we niet dikwijls met een omgekeerde wereld? De niet-geraffineerde suiker zou logischerwijze ‘normaal’ moeten heten; de witte, geraffineerde: abnormaal. Wat zit er nog aan goeds in witte suiker, gesteld dat suiker gezond zou zijn voor een mens?

Hetzelfde geldt voor ‘wit brood’. Is dat het normale en donker brood het wat rare brood, symbool van armoede? Symbool van wat je vooral niet wil zijn.

Neem nu ons ‘Expoke’. Enkele jaren geleden waren we in een bakkerij te Zarlardinge om er de echte Geraardsbergse mattentaarten te kopen. Komt daar toch een vrouw binnen zeker en die vraagt naar een ‘expoke’! De bakker verstaat het meteen, want het is heel ‘gewoon’. Normaal. Voor de Expo van 1958 werd inderdaad een héél wit brood ontworpen, een expoke, dat blijkbaar nog altijd verkocht wordt. Wit. Alle vitaminen zijn eruit! 1958 was 13 jaar na de Tweede Wereldoorlog. Er was toen van alles te kort. Als er al oorlogsbrood was, dan was het bruin of grauw. Jarenlang is donker, bruin of zwart brood symbool geweest van armoede en tekort. Wat een verademing dat ‘expoke’!

Pas later, gaandeweg vanuit gezondheidsoverwegingen, begonnen mensen terug roggebrood en co te eten. Nu hebben hebben we een overvloed van allerlei broodsoorten.

Wit brood in Afrika

Vandaag moest ik onverwachts spreken voor 15 Soedanezen, op uitwisseling in Brazilië. Het gaat nog om een uitloper van de Afrika-politiek van voormalig president Lula…, die nu in de gevangenis zit. Het werd een moeilijke, maar interessante oefening: dialoog tussen de Braziliaanse studenten van het Instituto Federal van Rio Pomba (waarvan de meesten geen Engels kennen) en de Soedanese gasten (die geen Portugees verstaan). We gebruikten onze film ‘Koe nummer 80 heeft een probleem’ in het Engels. In deze film zie je o.a. hoe Afrikanen nogal graag met Frans brood door de straten lopen. Wie wat door-analyseert, weet dat dat nog een gevolg is van het ‘Food for peace’-programma van de Verenigde Staten. Sinds de 19e eeuw exporteren de Amerikanen schepen vol tarwe naar de wereldmarkt, in eerste instantie naar Europa. Daaruit ontstond de grote landbouwcrisis in Europa eind 19e eeuw. Hieruit ontstonden dan weer de Boerenbonden in Nederland, België en andere landen. (1)

Food for Peace en de opgelegde ‘vrede’

Als de dollar hoog staat, dan verandert de Amerikaanse politiek. Zo was het raak in 1954. De dollar stond hoog. Amerika geraakte zijn graan op de wereldmarkt niet meer kwijt. Daarom volgde het ambitieuze plan ‘Food for Peace’ van 1955. Sinds die tijd valt dat rechtstreeks onder de State Department, Buitenlandse Zaken. Ook nog anno 2018. Graan wordt een strategisch wapen. De Pax Americana wordt via het graan opgelegd, zoals 2000 jaar geleden de Pax Romana. Vrede is dan wel een heel cynisch woord. Eerst wordt de smaak van volkeren in het Zuiden omgeturnd naar het zoete brood van het Noorden. Vervolgens kunnen ze’t niet meer missen en zijn ze afhankelijk gemaakt van tarwe-import, die ze mogen betalen. Schuldenlast verzekerd, want in Congo, Senegal of in grote delen van het warme Brazilië kan je geen tarwe inzaaien.

Pax Americana én Europea

Nadien volgde in de jaren ’80-’90 de Pax Europea. Daar Europa 50 miljoen ton graanvervangers importeert (waarvan 35 tot soms 40 miljoen ton soja; van deze 35 miljoen ton, 20 miljoen uit Brazilië) en steeds meer tonnen per hectare oogst (‘dankzij’ veel kunstmest en gif), begint de Europese Unie jaarlijks structureel 20 tot 30 miljoen tarwe te dumpen op de wereldmarkt. Vooral richting Afrika. Afrika is nu gelukkig. De mensen kunnen wit brood eten. Tóch vluchten ze naar Europa. De opgelegde vrede, maakt blijkbaar de lokale boeren-economie kapot. De dumping van ingevroren, kippenbillen doet de rest. (2)

Ook in Brazilië is wit, Frans brood de regel. Bruin brood is de uitzondering, al komt daar stilaan verandering in, vooral vanuit de middenklasse in de steden. De voorbije dagen verbleef ik in Contagem in een gemeenschap van norbertijnen. Vandaaruit was het reizen naar Belo Horizonte, naar het nationale treffen van agro-ecologie. Ontbijt bij de norbertijnen? Kleine Franse broodjes met boter. Meer niet. Zoals in de meeste Braziliaanse gezinnen. En zeggen dat hier eeuwenlang een maniokcultuur heeft geleegd. Om nog maar te zwijgen over de enorme diversiteit aan fruit. Fruit van de Cerrado is niet normaal. Appels uit Argentinië wel.

Doe normaal of ga weg

Heel deze overweging doet me denken aan een poster die ik 30 jaar geleden in de Wereldwinkel kocht: “Heb je ooit een normaal mens ontmoet en beviel het je?” Het was gedrukt op spiegelend papier. Je kon dus jezelf zien. Normaal? Het hing jarenlang op mijn deur in Averbode.

Of wat te deken van Minister-President Rutten van Nederland met zijn beroemde, populistische uitspraak: “Doe normaal of ga weg!”? Open VLD heeft nu als verkiezingsslogan: ‘Gewoon doen’. Een variant?

Luc Vankrunkelsven,

Rio Pomba, 5 juni 2018.

(1) Zie het eerste boek dat Wervel ooit mee uitgaf: ‘100 jaar boeren’, Epo, 1990. Voor de geschiedenis van Food for Peace, zie het artikel ‘Veevoeder, een geschiedenis van afhankelijkheid’ in ‘Brazilië-Europa in fragmenten?’, Wervel, 2010.

(2) Zie de film ‘Chicken Madness’ op youtube; ook gemeld aan de Soedanezen.

Posted in Uncategorized | Leave a comment