Op de terugweg São Paulo-Brussel

nog dit bericht: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/10/11/braziliaanse-experten-waarschuwen-voor-genocide-op-geisoleerde-v/

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Wervels werk i.v.m. de Cerrado

Voor wie meer wil weten over Cerrado en waarom wij daar op inzetten, zie:

https://cerradoteam.wixsite.com/cerrado

Voor wie Wervel wil steunen, je kan terecht op:

https://www.wervel.be/over-wervel/steun-ons/hoe-steunen

Hartelijk dank. We voelen ons gedragen door velen.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Strijd – Liefde – Resistentie

 

Zaterdag nam ik deel aan een boeiende dag met de vrouwen van de ‘Movimento de Mulheres Camponesas’ (MMC), de vrouwentak van de boerenbeweging Via Campesina. Het was voor mij een gebeuren als synthese en afronding van deze 24e reis in Brazilië.

Existentiële leegte

Neuri Alves is de spreker van dienst. Neuri is een trouwe medewerker van Fetraf- Santa Catarina, die al drie jaar mijn agenda behartigt in Zuid-Brazilië. Hij is ook vrijwillige medewerker van de Cerrado-groep van Wervel, al is het op 10.000 kilometer afstand van onze plaats van samenkomst: de Belgaleiro in Leuven. Onze trouwe campañero behartigt mee de Facebookpagina ‘Viva Cerrado’. De moeite om eens een kijkje te nemen. Bovendien weet Neuri heel wat mensen in Zuid-Brazilië warm te maken voor de (ook voor Brazilianen) ongekende rijkdom van de Cerrado. Bovendien beëindigt hij nu een doctoraat over ‘de existentiële leegte’, gebaseerd op de ideeën van Victor Emil Frank. Hij past dit tijdens de vorming toe op het platteland, wat vrij confronterend is. Hij heeft het over de grote stilte en eenzaamheid op het platteland. Het taboe van zelfdodingen passeert de revue. Jaarlijks zijn er wereldwijd 700.000 zelfdodingen, in steden en op’t platteland. Er zijn vele jongeren bij tussen 15 en 19 jaar. Brazilië ontkomt, helaas, niet aan die plaag van zelfdodingen.

Volgens Neuri heeft het te maken met een spirituele leegte, niet meer weten wie men is. Terwijl voor Sigmund Freud vooral de (al dan niet perverse) seksualiteit drijfveer is van ons handelen, is het voor Frank belangrijk om een evenwicht te vinden tussen onze biologische gegevenheid, onze psyche, ons sociaal leven en spiritualiteit. Spiritualiteit als een bron om energie te vinden in jezelf, is de motor van leven en engagement. De twee grote leegtes zijn voor hem spiritueel en esthetisch.

Neuri wijst er op dat nogal wat activisten opbranden, omdat ze alleen maar ‘strijd’ zien. Luta!

Strijd op het sociale niveau, terwijl strijd op het biologische, psychische en spirituele niveau – mijns inziens – minder gezien of weggeduwd wordt.

Nadien wordt er bijzonder creatief in de groep gewerkt. Een creativiteit die Braziliaanse bewegingen eigen is. Mooi om mee te maken.

Wie niet strijden

Neuri vraagt me om ook een inbreng te doen. ‘k Deel met de vrouwen dat ik in Brazilië het laatste jaar vooral drie woorden hoor: luta – amor – resistência, met liefde tussen strijd en resistentie.

Ik breng een ervaring van bij ons in Vlaanderen/België in herinnering. Het bezinningscentrum van Averbode nodigde anno 1987 Herman Verbeek uit voor een weekend vanuit zijn zangen ‘De dag dat ik gezongen heb’. Herman was priester en politicus in het Europees Parlement. Hij was activist en mysticus, maar hij was voor velen in de oude paardenstallen (waar de sessies plaatsvonden) vooral bekend als politicus. Tot dan toe was maar één lied van hem gekend: ‘Wie niet strijden’

Wie niet strijden,

kunnen niet zingen.

Wie niet strijden,

kunnen niet lachen.

Wie niet strijden,

hebben geen stem. (…) (…)

Maar wat valt dat voor vele ‘strijders’ tegen. Het wordt een heel ingetogen weekend met stille, contemplatieve zangen. ‘Wie niet strijden’ is er zelfs nog niet bij. Halfweg het weekend: grote crisis. “Wat moeten wij met die contemplatieve zangen? Wij staan voor strijd!”

Verbeek laat de kwaadheid rustig over zich heen komen en vat een ander lied aan: ‘Broeder onmacht’.

Onverwacht gekomen jij,

veel groter dan ik dacht,

broeder onmacht, dàg. (…) (…)

Het werd een diepgaand gesprek over kwetsuren, onmacht, de donkere kant van het leven. Over deze minder leuke kanten leren aanvaarden, integreren, omarmen als broeder-zuster zoals Franciscus van Assisi deed. Strijd in ons eigen lijf, in de psyche. In de spiritualiteit? Een onderdeel van deze spirituele strijd is het vinden van nieuwe woorden, nieuwe taal. Herman was daar heel sterk en vernieuwend in. Wat vind je bijvoorbeeld van deze?: “Dat jij op komt dagen, wonder voor iedereen, dat jij terugkeert in ogen van mensen, licht wij zijn van jou.” Licht, universeel in alle religies en anderssoortige overtuigingen.

Sociale strijd zonder innerlijkheid, zonder liefde, loopt dood. Daarom staat dat veel misbruikte woord in deze titel tussen strijd en resistentie. Liefde in tijden van haat is een sterk medicijn, als je weet dat op het presidentieel paleis in Brasília een heus haatteam geïnstalleerd is om president Jair Messias Bolsonaro zijn haatcampagnes in te fluisteren.

Een drievoudig trouwen

Als afronder nog even de visie van een ‘drievoudig trouwen’. Een mens trouwt eerst met zichzelf, vervolgens met de maatschappij en tenslotte (eventueel) met één iemand.

Veel mensen vullen trouwen in als alleen maar trouwen als koppel. Het trouwen met zichzelf wordt in relaties en in gezinnen dikwijls overgeslagen. Er is weinig of geen ruimte voor. En aan het tweede trouwen, getrouwd worden door wat er maatschappelijk leeft en beweegt, komen velen niet eens toe.

De traditionele volkeren van de Cerrado hebben me deze reis getrouwd. Hun strijd en resistentie raken me, trouwen me.

Luc Vankrunkelsven,

Chapecó, 7 oktober 2019.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Goud interesseert ons. Toch geen Indios?!

 

Vandaag begint in Rome de synode over Amazone. Vuren blijven branden. Inheemse volkeren worden uitgeroeid. De hype is voorbij. Waarom zwijgt de pers nu? Laat de katholieke kerk dan maar eens duidelijk spreken. Er is hier een geno- en ecocide bezig. Het voorbereidend document van de synode werd alvast grondig voorbereid, vanuit de basis. Meer dan 80.000 mensen die in de negen landen van Amazone leven werden geconsulteerd.

Idiotie

Paus Franciscus kondigde al lang voordat idioot Bolsonaro werd verkozen zijn synode aan. Idioot? Mag ik dat schrijven? Het stond deze week in een Oostenrijkse krant: ‘De Brazilianen kozen een idioot.’ Zeg niet dat het van mij komt! Oostenrijk is dan ook één van de landen dat de deal Mercosur-Europese Unie niet wil laten passeren. En had Jair Messias Bolsonaro de Franse president Macron niet eerder een ‘idioot’ genoemd? I.v.m. de vermeerdering van de branden, weet je nog?

Er werd internationaal luid alarm geslagen over de toename van vuren in de Amazone. Over de volkeren die geteisterd worden, kregen we veel minder te lezen. Er zijn gelukkige uitzonderingen: het Polarproject van journalist Jan De Deken, is heel duidelijk. Bij de lancering van het project in Gent kwam hij meteen met enkele duidelijke artikelen naar buiten. Gelukkig heeft de katholieke kerk decennia geleden enkele sterke diensten opgezet. CIMI is er eentje van. Ze blijven consequent opkomen voor de rechten van de inheemse volkeren. Ze publiceerden juist deze week hun jaarrapport over 2018 en over de eerste maanden van Bolsonaro. Wat jammer dat de doorsnee Vlaming/Belg geen Portugees kan lezen. Het is te hallucinant voor woorden om te beschrijven wat nu gebeurt. Een uitspraak van Bolsonaro deze week nog bij de garimpeiros (illegale goudzoekers): “O interesse na Amazônia não é no índio nem na porra da árvore. É no minério!”/”De interesse in de Amazone is niet de indio en niet die verdomde bomen. Het is de mijnbouw!” Dat is dan ook volop bezig.

Geweld en invasies nemen toe

Roberto Antônio Liebgott, coordinator van CIMI, geeft een uitvoerig interview. Voor hem is het dezelfde logica als in de landbouwwereld: het goede hout weghalen en illegaal verkopen; dan de zaak in brand steken; gras zaaien voor koeien; een fazenda inplanten; na de koeien komt de soja.

Zo maken de illegale goudzoekers de weg vrij voor de grote mijnbouw nadien. Vooral Amerikaanse en Canadese mijnreuzen zitten hier op te azen. Waar blijft de veel bezongen soevereiniteit van Brazilië? Uitverkoop aan enkele buitenlandse multinationals?

Het geweld en de moorden namen de laatste twee jaren onder de vorige president Temer sterk toe. Het binnendringen in de afgebakende territoria ook. In 2018 werden 160 gevallen geregistreerd in 153 territoria in 19 deelstaten. Het meest extreem gaat het er in Roraíma aan toe. Dat heeft vooral te maken met de duizenden garimperos, die illegaal actief zijn in het Yanomami-territorium. Dat brengt heel wat conflicten en moorden mee. En die goudzoekers houdt de president uitgerekend de hand boven het hoofd. Tegelijkertijd zijn de overheidsdiensten Funai (die voor de inheemsen moest opkomen) en Ibama (milieucontrole) grondig uitgekleed. Er is amper nog mogelijkheid om te controleren en te sanctioneren. Goudzoekers, bosontginners, grileiros, fazendeiros voelen zich onkwetsbaar. De kwetsbaren, de slachtoffers worden gecriminaliseerd.

Laat ons hopen dat het treffen in Rome duidelijk zijn stem verheft. Dan staan ze in de goede traditie van de profeten die onrecht blijven benoemen een aanklagen.

Luc Vankrunkelsven,

Chapecó, 5 september 2019.

Posted in Uncategorized | 1 Comment

Congres Fetraf en zijn ‘soevereiniteit’

 

Vandaag is het exact 150 jaar geleden dat Mahatma Gandhi geboren werd. Daarom hier als entree een uitspraak over kolonialisme, dat hij al in 1928 de wereld instuurde: ‘God verhoede dat Indië ooit op westerse wijze gaat industrialiseren. Het economisch imperialisme van één klein eilandkoninkrijk houdt de wereld vandaag in ketens gevangen. Als een heel land van 300 miljoen inwoners tot eenzelfde soort economische uitbuiting zou overgaan, zou het als sprinkhanen de wereld kaalvreten.’

Gandhi besefte dat koloniaal of gemondialiseerd kapitalisme een van de grondoorzaken was van een in zijn tijd beginnende ecologische crisis. Dat is visionair en blijkt met de dag correcter. Ondertussen leven in India ongeveer 1,3 miljard mensen. Ook daar wil het middenklasse het paradijs van McDonald’s binnentreden.

Soevereiniteit en kolonisering

Er zijn nogal wat woorden die een andere inhoud krijgen, afhankelijk van wie ze in de mond neemt. Soevereiniteit is er zo één van. Kolonisering passeert ook de revue. In Europa ligt het gevoelig: vooral rechtse partijen zijn als de dood om beslissingsmacht te delen of af te geven aan het niveau van de Europese Unie. Soevereiniteit is dan het ordewoord, meestal verstrengeld met een opgeklopt discours over identiteit. In Brazilië is soevereiniteit een geliefde term van de extreem-rechtse president Jair Messias Bolsonaro. Als Brazilië met zijn brandende Amazone en Cerrado internationale verontwaardiging over zich heen krijgt, antwoordt hij dat Brazilië soeverein is en geen buitenlandse inmenging duldt. Geen koloniale mentaliteit! En dat terwijl hij juist zijn land nog méér zit uit te verkopen aan de Verenigde Staten, Europa, China en andere buitenlandse mogendheden. Brazilië als kolonie voor toevoer van mineralen, afzet van gif en machines, gekoppeld aan export van goedkope soja en co. Terwijl ik dit schrijf, kondigt antropoloog Rik Pinxten zijn nieuwe boek aan: ‘Kuifje wordt volwassen. De kolonisering van de geest.’ En ‘s avonds wordt hier een vierdaags, multicultureel, internationaal congres in de universiteit Unochapecó geopend. Het is een aandoenlijke avond, met een sterke ‘mística’. Ook hier wordt nadien in toespraken over de kolonisering van de geest gesproken. Mensenrechten bijvoorbeeld zijn historisch gezien een erg burgerlijk-Europees concept. Ook het onderwijs, de geest, blijft een Europese kolonisering. Bovendien is de Braziliaanse middenklasse nu zeer gecontamineerd door Amerikaans narcisme en individualisme. Zelfs in boerengemeenschappen waar de mutirão (samenwerken, bv. bij de oogst) zo belangrijk was, is individualisme en jacht op kortemijnwinst binnengeslopen. Zuid-Amerika heeft een andere invulling nodig. Hoe kan ik onafhankelijk gedacht worden? Wat is onze bevrijdingsgeschiedenis, met vallen en opstaan? Hoe zit het met gemeenschapsrechten? Volkerenrechten? Rechten van de natuur?

Opnieuw beginnen

Fetraf Santa Catarina houdt zijn derde congres. Fetraf (Federação dos trabalhadores rurais na agricultura familiar/Federatie van werkers in de gezinslandbouw) is een vernieuwend syndicaat van familiale boeren. Ordewoorden zijn: ‘Versterken-organiseren-weerstand bieden. Waardigheid op het platteland. Productie van voedsel voor het leven’. 800 boeren en boerinnen stromen samen in een ‘kolonie’ van Italiaanse migranten te Chapecó. Inderdaad, Brazilië kent talloze kolonies van Duitsers, Italianen, Hollanders, Oostenrijkers, Polen, Oekraïners, Japanners en ga zo maar door. Incra, het federaal orgaan voor landhervorming heet ook nog altijd: Instituto Nacional de Colonização e Reforma Agrária. De buitenlanders die nu Brazilianen heten, zijn colonos.

Fetraf zit met gelijkaardige problemen als wij in Europa kennen. De veroudering van de landbouwbevolking. De gemiddelde leeftijd is nu in Santa Catarina 59 jaar en dat zal nog serieus stijgen. Waar zijn de jongeren en wie zal in de toekomst voeding produceren? Momenteel zorgen de 4 miljoen gezinsboeren in Brazilië voor 70 % van wat op het bord van de Brazilianen komt. De term Voedselsoevereiniteit van Via Campersina is hen dierbaar. De grootschalige agrobusiness is vooral exportgericht, waarvan het leeuwendeel voor veevoer dient. Of het is al omgezet in vlees en wordt bv. als plofkip op de wereldmarkt gesleten.

De problemen en uitdagingen worden in kleine en grote groepen besproken. Hoe op een nieuwe wijze met jongeren werken en samen vensters op de toekomst openen? Wat met het vele gif dat de Brazilianen vanwege het heersende model over zich heen krijgen ? Blijkt dat er sinds 2004 amper belastingen op pesticiden betaald worden! Moet dat niet om? Het is nu een heftig debat in deelstaat Santa Catarina. Moet de Agricultura Familiar niet voor de agro-ecologische weg gaan, met zelfs agroforestry als speerpunt? Iemand stelt: “We moeten helemaal opnieuw beginnen.” Het voorlopige akkoord Mercosur-Europese Unie: hoe moeten we ons hiertoe verhouden? De gezinslandbouw is toch niet op de eerste plaats een exportlandbouw, een landbouw die de klimaatproblemen versterkt!?

Er zijn in het eigen midden al heel wat inspirerende voorbeelden, zoals bijvoorbeeld een jonge boer, die zijn 10 hectares in een agroforestry-systeem heeft omgezet.

Tijdens de debatten begint het plots heftig te regenen, alsof de natuur de keuzes voor een meer duurzame landbouw wil ondersteunen. De streek wordt namelijk al maanden door droogte geteisterd. Het water wordt zelfs regelmatig in de wijken van Chapecó afgekoppeld. De klimaatcrisis wordt zo voor velen heel concreet en lijfelijk. Hoe kan een Braziliaan leven zonder zijn dagelijkse douche(s)? De vernietiging van Cerrado en Amazone worden duizenden kilometers meer naar het Zuiden gevoeld.

Poëzie om de hoop te voeden

Zowel zo’n congres als de multiculturele dagen aan de universiteit zijn een waar feest. Brazilianen houden niet alleen van lange toespraken (die zijn er ook wel bij!), maar ook van poëzie, dans, abraços, kortom ‘mistica’.

Omwille van deze poëtische ziel van de meeste Brazilianen, als uitsmijter graag een gedicht van Carlos Drummond uit 1984. Het staat in een verzameld werk van MAM (Movimento pela Soberania Popular na Mineração/Beweging voor de soevereiniteit van het volk in de mijnbouw; 2018). Ik kreeg het boekje vol poëzie in Ilheus/Bahia, waar de wilde mijnbouw grote wonden slaat. Daar de exportlandbouw een vorm van vernietigende mijnbouw geworden is, past het om met dit gedicht te eindigen:

De grootste trein ter wereld

neemt mijn aarde mee

naar Duitsland

neemt mijn aarde mee

naar Canada

neemt mijn aarde mee

naar Japan.

De grootste trein ter wereld,

voortgeduwd door vijf diesellocomotieven,

de wagons aan elkaar geplakt, ‘loslopend’

nemen mijn tijd, mijn kindertijd, mijn leven mee,

verhakkeld in 163 wagons vol erts en vernietiging.

De grootste trein ter wereld

transporteert de kleinste zaak van de wereld,

mijn hart van Itabira.

Daar gaat de grootste trein ter wereld,

als een serpent dat weg kronkelt

en op een dag, weet ik, keert hij niet terug

want er is dan geen grond en geen hart meer.”

 

Luc Vankrunkelsven, Chapecó, 2 oktober 2019,

150 jaar na Gandhi’s geboorte

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Europese pensioenfondsen beleggen in Cerradogrond.

 

MATOPIBA, deel 2.

(Dit stuk wordt best in samenhang gelezen met een eerste artikel over MATOPIBA en de recente bijdrage ‘Landgrabbing en capangas’)

Er beweegt in Vlaanderen heel wat rond ‘toegang tot grond’. Zowel Boerenforum als Wervel zijn er mee bezig. Onder stuwing van Fian-Belgium komt een heel denkproces op gang binnen Voedsel-Anders. Het feit dat miljonair Huts (‘de zaak Huts’) een grote lap goede landbouwgrond kan kopen, terwijl boeren op de peperdure gronden niet meer terecht kunnen, brengt velen in beweging.

Maar hoe zit het aan de andere kant van de oceaan en wat hebben wij daar mee te maken?

Winstgevend beleggen voor ons pensioen

We wisten al dat Nederland serieus investeert in de ontsluiting van de Amazone voor sojatransport. Vier Belgische banken zouden zes miljard euro geïnvesteerd hebben in bedrijven die mee verantwoordelijk zijn voor Amazonebranden.

En hoe zit het met de Cerrado? FIAN International heeft een bijzonder sterk document uitgebracht. Je krijgt er als bijna gepensioneerde rode oortjes van: ‘Os custos ambientais e humanos do negócio de terras. O caso do Matopiba, Brasil.’/’De ecologische en menselijke kosten van grondhandel. De zaak van de Matopiba, Brazilië’. Wat blijkt? Amerikaanse en Europese pensioenfondsen investeren en speculeren sinds de financiële crisis van 2007 heel ‘efficiënt’ in grond. Natuurlijk is dat geen nieuw fenomeen, maar sinds 2007-2008 is alles in een hogere versnelling gegaan.

Als tussendoortje even een voorbeeld van wat zich al lang voltrekt. Toen ik in 2000 voor het eerst naar Brazilië vertrok, kreeg ik een telefoon van een tachtigjarige man. Hij bood me gratis 8000 hectare grond aan; in het centrum van Brazilië. Cerrado dus. In de jaren ‘60, tijdens de Braziliaanse militaire dictatuur, was iemand langs gekomen met het interessante aanbod om voor 20 frank/halve euro per hectare grond te kopen. Hij ging er op in en kocht die 8000 hectare als een belegging. Een gebuur schafte zich 10.000 ha. aan en een andere 12.000 ha., wist hij nog te vertellen. Het gaf hem jarenlang conflicten, want verschillende instanties claimden die grond. Uiteindelijk wou hij er van af en bood me dus die 8000 ha. zomaar aan. Uiteraard heb ik dat aanbod nooit aanvaard.

Internationale missie op onderzoek

Anno 2017 trok Fian met 30 NGO’s op missie in de armste deelstaat van Brazilië, Piauí, onderdeel van MATOPIBA (Maranhão, Tocantins, Piauí, Bahia) of de ultieme landbouwgrens die de laatste maagdelijke Cerrado dreigt op te eten. De traditionele volkeren worden er weggepest, bedreigd en verjaagd. Pensioenfondsen van de Verenigde Staten, Zuid-Korea, Groot-Brittannië, Duitsland, Luxemburg, Zweden en Nederland investeren in gronden in het buitenland. Voor de internationale agrobusiness dus. Daar ze hun onderzoek toespitsen op de VS, Zweden, Nederland en Duitsland, trokken ze nadien, in 2018, met hun bevindingen naar de betrokken regeringen en de verantwoordelijken van de pensioenfondsen.

Terwijl de prijzen van commodities (soja en co) zakten, begon een internationale wedloop om zoveel mogelijk gronden op te kopen. Gezien de Braziliaanse situatie van grileiros, met toenemend geweld in de Matopiba omwille van illegale gronden, is dit een heikele onderneming. De grileiros – zij die documenten ouder laten lijken door ze in een doos met sprinkhanen /grilos te zetten – pikken gronden van de deelstaten en van de federale staat in en vervalsen de papieren. Ze zetten er een fazenda op die de grondwaarde verhoogt. Een fazenda op poten zetten, kost ongeveer 5000 reais/ha.; bij verkoop nadien kan dat tot 15.000 reais per ha. opbrengen. De gestolen ‘eigendommen’ diverse keren verkocht om ze wit te wassen. Ondertussen worden traditionele volkeren gepest en bedreigd. Door de totale kaalkap drogen de bronnen uit, de rivieren zijn vergiftigd door het hoge pesticidegebruik. Soms worden resterende watervoorraden opzettelijk door de grileiros vergiftigd om het leven van de mensen er onmogelijk te maken. Velen bieden ondanks alles weerstand. Anderen migreren naar de favela’s van de steden. Totaal ontworteld. Zonder toekomst. Zonder werk, afhankelijk van de ‘bolsa família’ of wat er nog rest van ondersteuning vanwege de regering. Voor deze mensen van traditionele volkeren is dit bijzonder traumatisch. Zij leven niet zomaar collectieve ‘gronden’, maar beleven het als territoria. Territoria zijn holistisch voor hen: hun leven in verbondenheid met de natuur, de dieren, hun ziel, hun voorouders, hun spiritualiteit.

Hoe zit het schema in elkaar?

De hoofdtrekker is: ‘TIAA’ (Teachers Insurance and Annuity Association) in de VS. TIAA administreert de pensioenen van 5 miljoen leerkrachten en werkkrachten in de sociale sector van 16.000 organisaties. TIAA bezit 686.840 hectares in vijf landen en in vier continenten, voor een waarde van 8 miljard dollar. 43 % van hun gronden zijn in Brazilië, 40 % in Australië en 15 % in de VS zelf. Verder bezitten ze kleinere investeringen in Chili en Polen. Het document van de 30 NGO’s geeft precies weer in welke deelstaat van Brazilië de gronden liggen. Er werd een constructie opgezet om via het bedrijf Radar Imobiliária Agrícola S/A gronden te verwerven. Een deel van de Radargronden in Maranhão zijn verkregen via Codeca van Euclides de Carli, die als één van de grootste grileiros van de streek gekend is. Als een rechter een uitspraak doet over de gegrileerde gronden van Euclides in Piauí, heeft hij het over 124.000 onrechtmatig verkregen gronden. Het dossier van de NGO’s werkt dit nog verder minutieus uit, maar dit zou ons te ver leiden. Wie Portugees kan lezen, kan het document zelf consulteren.

Het Duitse pensioenfonds administreert 10 miljard euro en investeerde 100 miljoen via de bedrijven van TIAA in Braziliaanse gronden. Het Nederlandse pensioenfonds ABP heeft in november voor 403 miljard euro aan aandelen, waarvan sinds 2007 enkele honderden miljarden in landbouwgronden. Jos Lemmens, de toenmalige manager voor de commodities, bevestigde anno 2010: “De wereld is in principe onze fazenda.” In de bedrijven van TIAA hebben ze voor 200 miljoen euro zitten. Het Zweedse fonds AP2 beheert 30 miljard euro. AP2 zette 2,4 % in op landbouwgronden, meer dan 85 % via het Amerikaanse TIAA, in totaal voor 1,2 miljard dollar; 27 % hiervan gronden in Brazilië.

Het internationale onderzoeksteam ging in gesprek met getroffen gemeenschappen in de regio. Ik bespaar jullie de details, maar wat hen overkomt is verschrikkelijk. Bovendien ontstaat er nu een een ‘grilagem verde’: de fazenda’s moeten in theorie 20 % van de oorspronkelijke begroeiing overeind houden. De traditionele gemeenschappen hadden/hebben de gewoonte om de hoogvlaktes (chapadas) hun vee los te laten lopen, op gemeenschappelijke gronden. Zelf leefden en leven ze in de valleien, waar ze maniok, maïs en groenten telen. De hoogvlaktes zijn ideaal voor soja-monocultuur. Dus die worden eerst ingepikt. Alles wordt ontbost. Als dan de 20 % moet bewezen worden, wordt nog eens een extra claim gelegd op de valleien, waar deze gemeenschappen wonen. Psychologische druk en geweld worden gebruikt om hen het leven zuur te maken. Scholen worden gesloten en opzettelijk gif uitstrooien om water ondrinkbaar te maken wordt niet geschuwd.

Als de pensioenfondsen met de realiteit op het platteland geconfronteerd worden, verwijzen ze naar hun principes, dat alles duurzaam en maatschappelijk verantwoord moet zijn. Het doet denken aan wat we ons wijs laten maken over certificaten van FSC-hout, ‘duurzame’ palmolie, ‘maatschappelijk verantwoorde soja’ en vul zelf maar aan. Er zit veel goede wil bij en zo nu en dan zal het wel kloppen, maar de realiteit op het terrein is dikwijls heel anders.

Wat de pensioenfondsen betreft: er is een wereldwijde beweging van ‘disinvestment’ in de petroleumsector. Zouden we deze onzichtbare geldstromen naar grote fazenda’s ook niet op de zwarte lijst mogen zetten?

Luc Vankrunkelsven,

Chapecó, 1 oktober 2019.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Landbouw met toekomst?

 

Sinds enkele jaren heeft Wervel zich omgedoopt van ‘Werkgroep voor een rechtvaardige en verantwoorde landbouw’ in ‘Beweging voor een gezonde landbouw’.

Gezondheid heeft verschillende aspecten: gezond en voldoende voedsel voor iedereen; een gezonde economie, waarin boer en boerin een rechtvaardig inkomen hebben zodat ze ecologisch verantwoord kunnen boeren; een landbouw die mee zorgt voor een gezond landschap in eigen omgeving en overzee (dus niet gestoeld op bv. monocultuur soja en geweld in Brazilië); ingebed in rechtvaardige internationale relaties en handel op een gezonde planeet. Een beweging tenslotte waarin boer(in) en eter elkaar terug vinden en in het beste geval voedsel terug in eigen handen nemen.

Geëngageerde professoren menswetenschappen en gezondheid

Onze betrachting sluit goed aan bij het congres, waarin ik deze dagen even in ondergedompeld word. Ik werd uitgenodigd voor toespraken en ontmoetingen in de Federale Universiteit van João Pessoa, deelstaat Paraíba. Wat blijkt? Er begint hier een driejaarlijks congres van professoren van menswetenschappen in de gezondheidszorg (Abrasco). Hoofdthema: ‘Gelijkheid in de verschillen’. Meer dan 2000 mensen stromen hier samen. Leergierig. Enthousiast. Bijzonder goed voorbereid. Ik zag bijvoorbeeld nooit Brazilianen zo druk in een boekhandel rondneuzen en boeken kopen. Paulo Freire staat nog prominent in de vitrine, maar ook heel wat nieuwe werken worden buiten gesleurd.

Aangrijpend is de openingssessie. Na een eerste speech, staat iedereen recht om de Braziliaanse vlag te groeten en het nationaal volkslied te zingen. Onmiddellijk nadien scanderen ze, als uit één mond: ‘Lula livre! Bolsonaro fora!’/ ‘Lula vrij! Bolsonaro buiten!’

Dan is er weer ruimte voor tal van sprekers. Vooral een vertegenwoordigster van inheemse volkeren maakt indruk. Als ‘indiaan’ én antropoloog weet ze wat ze zegt. Ze eindigt onder luid applaus met: ‘Nossos corpos. Nossos territórios. Nossos espiritos.’/’Onze lichamen. Onze territorios. Onze spiritualiteit.’ Hierin vat ze samen wat op het spel staat: geweld tegen vrouwen neemt dag aan dag toe; de regering Bolsonaro wil de gebieden van de traditionele volkeren binnendringen; geestelijk leven is de ziel van de inheemse volkeren.

Voedselzekerheid en gezondheid

Ze werken een aantal dagen in tientallen deelgroepen, workshops. Omwille van de thematiek nemen we deel aan de werkwinkel rond ‘Voedselzekerheid en voedselkwaliteit’. Deelnemers mogen elk een powerpoint van maximum 6 minuten binnen brengen. Meteen blijkt welke degelijke studies ze in heel het land maken en hoe intens ze dit congres voorbereid hebben.

De thematiek heeft in Brazilië alles met gezondheid te maken. Door de vernietigende expansie van de agrobusiness kunnen heel wat traditionele volkeren niet meer in hun eigen, gevarieerd voedsel voorzien. Ze schakelen noodgedwongen over op industrieel voedsel in supermarkten. Zelfs het goed bedoelde ‘Bolsa familia’ (met maandelijkse leefgeld voor arme gezinnen) speelde mee in de evolutie dat vele kleine boeren niet meer produceren en hun dieet veranderen. Obesitas neemt de laatste jaren sterk toe. Tegelijkertijd is in Brazilië kanker de eerste doodsoorzaak geworden. Dat is niet toevallig, als je even bij de toename aan gif stilstaat.

Gif alomtegenwoordig

Al meer dan 10 jaar is Brazilië wereldkampioen in het gebruik van landbouwgif. Peter Speetjens gaat er in MO* uitvoerig op in: “Volgens het Braziliaanse Instituut voor Milieu en Duurzame Natuurlijke Hulpbronnen (IBAMA) besteedde Brazilië in 2017 ruim 10 miljard dollar aan bijna 540.000 ton bestrijdingsmiddelen. Dat is goed voor een vijfde van de vraag op wereldvlak. Meer dan de helft daarvan (52 procent) was bestemd voor de Braziliaanse sojateelt.”

Sinds president Dilma Rousseff in 2016 werd afgezet en een rechtse regering aan de macht kwam (eerst onder Michel Temer, vervolgens onder Jair Messias Bolsonaro) werden meer dan 1200 nieuwe bestrijdingsmiddelen goedgekeurd. 193 van die pesticiden bevatten ingrediënten die in de Europese Unie verboden zijn. Vóór 2016 kwamen jaarlijks iets meer dan 100 nieuwe pesticiden op de Braziliaanse markt. Alleen al in de eerste 6 maanden van dit jaar waren het er 239. Dat zijn er meer dan in de EU in de laatste 8 jaar.

‘Het is niet de enige indicatie dat de situatie verslechtert’, zegt Larissa Mies Bombardi, professor sociale geografie aan de Universiteit van São Paolo. ‘Tussen 2007 en 2014 waren er jaarlijks 3100 acute pesticidevergiftigingen. In 2017 waren dat er 5238, een toename van 45 procent. Het aantal mensen dat eraan stierf, steeg van jaarlijks 148 naar 194.’ ‘We zien ook de grootste toename in pesticidegebruik in gebieden die deel uitmaken van de Amazonebiotoop’, vervolgt ze. ‘Het illustreert hoe de Braziliaanse landbouw steeds noordelijker het regenwoud binnendringt.’

Blijkt nu ook dat de vele branden in het woud ziektes kunnen verspreiden. Bij die ziekten zijn gele koorts, knokkelkoorts (dengue), zika en chikungunya, maar ook minder bekende, zoals de oropouche- en mayaro- koorts, zeggen experts in het tijdschrift Travel Medicine and Infectious Diseases.

Het Braziliaanse pesticideprobleem is een kwestie van ‘meer, meer, meer.’ De Braziliaanse boer mag niet alleen middelen gebruiken die bij ons verboden zijn, maar ook veel meer van die middelen. Er mag bovendien veel meer gifresidu achterblijven op het eindproduct dan in de EU.

Neem het omstreden middel glyfosaat, ondertussen het meest gebruikte bestrijdingsmiddel ter wereld, ook in Brazilië. De Europese boer mag 0,1 mg glyfosaat per liter water gebruiken. In Brazilië is dat 500 mg per liter. In de EU mag 0,05 mg per kilo soja achterblijven, in Brazilië is dat maar liefst 200 keer zoveel. Op koffie mag 10 keer zoveel glyfosaat achterblijven. Voor andere bestrijdingsmiddelen is het hetzelfde verhaal. Zo mag op meloenen 10 keer zoveel van het insecticide Acefato traceerbaar zijn als in Europa. Op citroenen 20 keer zoveel. Op broccoli mag 250 keer meer van Malationa te vinden zijn en 400 keer meer op bonen. Het zijn maar enkele voorbeelden.

Voeding verandert de mensen

Het congres wil niet alleen analyseren en aanklagen. Tegen het eind worden er ook beleidsvoorstellen geformuleerd. Zo blijkt uit de gepresenteerde studies i.v.m. voedselzekerheid dat de meeste onderzoeken in stedelijke context gemaakt zijn, maar bijna geen over de situatie van traditionele volkeren.

Om theorie aan de praktijk te toetsen, gaan we een buurgemeente, Comte, bezoeken. Interessant om zien hoe de gemeente de plaatselijke quilombos en het inheems volk, Tabajares, ondersteunt. Na eeuwenlang uitgemoord en verjaagd te zijn, krijgen de Tabajaras terug hun eigen plek. Veel van hun tradities zijn ze kwijt, maar ze proberen hun ziel, hun ‘espiritos’, terug te vinden.

Van de ‘negras do campo’ (Afrikaanse afstammelingen van het platteland) leren we op een boerenmarkt: ‘Primeiro a gente muda a nossa alimentação. Depois ela muda a gente.’/ Eerst verandert men onze voeding. Nadien verandert de voeding de mensen.’

Doordenker?

Luc Vankrunkelsven, João Pessoa, 29 september 2019.

Posted in Uncategorized | Leave a comment