Esperança! Hoop!

Ik eindig mijn tournee in Rio de Janeiro. Tal van hoopvolle mensen en initiatieven mocht ik leren kennen, ondanks de moeilijke economische en politieke situatie van het huidige Brazilië. Er gaat geen dag voorbij, of het TV-nieuws gaat vooral over corruptie (1).

Het woord ‘hoop/esperança’ duikt hier overal op: van scholen die Esperança in hun naam dragen, over boerderijen (sítios en fazendas) tot en met ‘rapadura esperança’ (= een ruwe verwerking van suikerriet). Het is niet toevallig dat dit woord hier zoveel voorkomt, want het behoort tot de kern van de Joods-Christelijke traditie. En beweert Brazilië nu net niet van heel ‘katholiek’ te zijn? Dat katholieke wordt de laatste decennia wel zeer bedreigd door de evangelische christenen, die dikwijls bijzonder intolerant zijn. Je zou er je geloof en hoop in de mensheid bij kunnen verliezen: zo overtuigd van het eigen gelijk dat die zijn!

Van Geweld naar Hoop

In 1949 schreef de marxistische filosoof Ernst Bloch ‘Das Prinzip Hoffnung’/’Het princiep hoop’, als een antwoord op ‘Het princiep geweld’ van Heraclitus uit de Griekse oudheid. In de loop van de eeuwen werd ‘Hoop’ sterk benadrukt: bij wijze van spreken ‘van Augustinus tot de Franse Revolutie’ (2). En dus veel in Brazilië. Tijdens het congres Agroecologia in Brasília had ik over deze alomtegenwoordigheid een kort gesprek met iemand die eerder vanuit het boeddhisme geïnspireerd wordt. Hij zei nogal confronterend: “We moeten de mensen de hoop afnemen. Dan komen ze pas in beweging. Anders wachten ze gewoon af, want Deus/God zal alles wel in orde brengen.” Ik hoorde het in Keulen donderen en was eerst geshockeerd, om dan te begrijpen wat hij bedoelt. ‘Esperança’ heeft in het Portugees dezelfde wortel als ‘esperar’: wachten, verwachten, afwachten, hopen. Voor het Nederlands gaat dat niet op, maar ja, in Brazilië geeft de verwantschap aan tot doordenken. Ik hoor inderdaad veel anecdotes van deze afwachtende, gelaten houding. God of de overheid zal er wel voor zorgen. Neem nu bijvoorbeeld boeren die vanuit een project Cerradovruchten ontvangen om te planten. Ze verkopen de opbrengst en wachten dan af tot de overheid terug met zaden over de brug komt. Nochtans zou je verwachten dat zo’n injectie de aanzet is om zélf aan het vermeerderen te gaan. En zo zijn er nog tal van voorbeelden.

Genade?

Eigenlijk gaat het om de eeuwenoude discussie over de verhouding tussen wat je gegeven wordt, wat je overkomt (dat oude, maar toch mooie woord ‘genade’) en wat je zelf te doen staat. Je daden. Alsof er een tegenstelling is tussen het leven dat je gegeven is en het leven dat je tot stand dient te brengen. José Comblin, één van de aartsvaders van de bevrijdingstheologie, had het over ‘esperar contra toda esperança’/’hopen tegen alle hoop in’. De kikker moet niet blijven zitten totdat hij langzaam gekookt wordt. Hij kan uit de pan springen.

Ondanks deze kritische bedenking is de drijvende kracht van Hoop me bijzonder dierbaar (2). We eindigen in Brazilië dan ook dikwijls een toespraak met de tekst van Vaclav Havel waarin hij het verschil uitlegt tussen (gemakkelijk) optimisme en hoop. Hoop, die je in beweging kan zetten. Niet onbelangrijk om dit onderscheid te thematiseren in een land, waar het volk tot de meest ‘optimistische’ volkeren ter wereld behoort. Laat me daarom toch maar afsluiten met deze sterke tekst, die doorgaans iemand van het gezelschap voorleest:

Hoop (3)

Diep in onszelf dragen wij hoop;

als dat niet het geval is, is er geen hoop.

Hoop is een kwaliteit van de ziel

en hangt niet af van wat in de wereld gebeurt.

Hoop is niet voorspellen of vooruitzien.

Het is een gerichtheid van de geest,

een gerichtheid van het hart,

voorbij de horizon verankerd.

Hoop in deze diepe en krachtige betekenis

is niet hetzelfde als vreugde omdat alles goed gaat

of je bereidheid je in te zetten voor wat succes heeft.

Hoop is ergens voor werken omdat het goed is,

niet alleen omdat het kans van slagen heeft.

Hoop is niet hetzelfde als optimisme,

evenmin de overtuiging dat iets goed zal aflopen,

wel de zekerheid dat iets zinvol is

ongeacht het resultaat.

Vaclav Havel (1936-2011)

Schrijver, Ex-president van Tjechië

Luc Vankrunkelsven,

Rio de Janeiro,

1 oktober 2017.

(1) http://www.mo.be/analyse/jo-o-doria-als-braziliaanse-trump-ik-h-ef-niet-corrupt-te-zijn-ik-ben-al-rijk

(2) Zie verder: http://eduardohoornaert.blogspot.com.br/2017/09/o-papa-francisco-na-colombia.html

(3) Het leeft ook bij ons. Zie bv. dit ‘Concert van de hoop’ op 26 december 2017; voor oorlogsvluchtelingen uit Syrië en Irak: https://www.facebook.com/events/127573061143655/

(4) ‘k Zet graag ‘realiteit’ tussen ‘optimisme’ en ‘hoop’. Daarom dat het boek ‘Legal! Optimisme – realiteit – hoop’, Wervel, 2012, deze titel kreeg.

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s